''Шын'' солун. Тыва дылда медээлер.

I ЧЕДИЛИКТИҢ МАРГЫЛДААЛАРЫ I

⚡Уяраш Монгуштуң чедиишкини

Владивосток хоорайга сентябрь 26-да чаңчыл болган “Владивостоктуң көвүрүглери” деп байырлыг X делегей чергелиг марафон болуп эрткен. Аңаа Россияның 60 девискээриниң 277 хоорайындан база Германия, Кыдат, Индия, Япония, Мурнуу Көрея, Казахстан, Монголия, Кениядан эң шыырак база халыырынга ынак 6000 спортчу киришкен. “Россияда спорт” деп төлевилелди боттандырары база чурттар аразында харылзааны быжыглаары-биле Приморье крайның, Владивосток хоорайның Чазаа, “Run DnsRun” спортчу клуб база DNS компаниязының удуртулгазының деткимчези-биле болган.
Маргылдаа-биле чергелештир Владивосток хоорайның төвүнге киржикчилерге янзы-бүрү дыштаныр шөлдерни, солун мөөрейлерни организастааны онзагай. Ол ышкаш аңаа 2 өгленишкен аныяктар 3 км база 10 км халып, кудазын демдеглээни көрүштүг болган. Марафон үезинде төнчүзүнге чедир маңнааш, финишке келген спортчу бүрүзүнге сактыышкынның медальдарын тыпсып, изиг плов, шай, ногаа-чимис-биле хүндүлеп турган.
Маргылдааның түңнелинде 42.2 км хемчээлге херээжен спортчулар аразынга 1-3 дугаар черлерге Лидия Зотина, Анастасия Шпак, Надежда Тищенко төлептиг болганнар. Эр спортчулар аразынга 1-3 шаңналдыг черлерни Виталий Дьяконов, Бинь Янь Дин (Кыдат), Евгений Бушков үлешкеннер. Бистиң спортчувус Уяраш Монгуш 5-ки черни алгаш, шыырак спортчулар санынче киргени улуг чедиишкин. База назы-хар аайы-биле бөлүкке 5-ки черге төлептиг болган. Эр хей, Уяраш!
Киржикчилер аразындан эң улуг назы-харлыг спортчу дээш 79 харлыг Александр Козмов (Ленинград область) белекти алган. Ындыг белекке херээжен спортчулар аразынга 67 харлыг Цянь Янь Бао (Кыдат) төлептиг болган. Дараазында 60 хардан өрү назылыг эр-херээжен спортчулар аразынга 1-ги черни Кыдаттан Фучунь Тянь биле Цзин Лю алганнар.
Тиилекчилер база шаңнал кирген спортчулар 1 миллион акша, кубок, “Самсунг” деп смартфонну база өске-даа белектерни алганнар. https://vk.ru/wall-201111625_70716

| ОКТЯБРЬ 5 – БАШКЫ ХҮНҮ |

💥Көдээ черниң башкылары

📢Алды чыл бурунгаар чурттуң Президентизи Владимир Путинниң бот-идепкейи-биле эгелээн «Көдээ черниң башкызы» күрүне программазынга бистиң региондан 70 башкы киржип, көдээ суурларның школаларында боттарының үлүг-хуузун киирип турарлар, оларның 30-и эвээш комплектилиг школаларже ажылдап чоруткан. А бо чаа өөредилге чылында республиканың аңгы-аңгы школаларында 25 башкы ажылдап кирген. Ниитизи-биле регионга 2028 чылга чедир көдээ черлерге ажылдаар 75 тускай мергежилдиг башкыларны хаара тудары планнаттынган. Ол дугайында Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг социал четкиде бодунуң каналынга дыңнаткан.

Республиканың ырак-узак, чедери берге сумуларынче аныяк башкылар күзелдии-биле ажылдап чоруп турары мактаксанчыг. Оларның аразындан Тес-Хем кожууннуң Ү-Шынаа биле Чыргалаңды школаларынче ажылдап барган башкыларны адап болур. https://vk.ru/wall-201111625_70711

| ОКТЯБРЬ 5 — БАШКЫ ХҮНҮ |

💥Кол-ла чүве уругларга ынак болуру

📢Чойгана Бадыевна, Ахмед Семёнович Ондарлар өскен-төрээн чурту Баян-Тала суурга дужуп, өг-бүле болуп чурттай бергеннер. Удаваанда бирээзи Кызылдың башкы колледжизинче бирээзи күш-культура, а өскези эге школа башкызы болуру-биле өөренип кирип алганнар. Ону дооскан соонда, Ахмед Ондар Тываның күрүне университединиң күш-культура факультединче, а Чойганазы Красноярскының башкы институдунче дээди эртем чедери-биле өөренип киргеннер.

Ортумак-даа, дээди-даа эртемни чедип алган аныяк башкылар Кызылдың 11 дугаар школазынга ажылдап чедип келирге, директор Нина Ивановна Грудинина, ооң өөредилге талазы-биле эргелекчизи Нина Михайловна Евтушкова олар улуг өөрүшкү-биле хүлээп алганнар. “Чаа дооскан аныяк улусту деткип, башкылаашкын ажылынга өөредип, арга-дуржулгазы-биле үлежип, ажыктыг сүмелерни берип чораанын амдыгаа чедир чылыы-биле сактып чоруур бис” – деп, Ондарларның өг-бүлези чугаалааннар. https://vk.ru/wall-201111625_70710

💥Салым-чаяанныглар башкызы

📢Алексей Куулар — дээди категорияның башкызы, 2007 чылда «Россияның тергиин башкылары» деп Бүгү-россия чергелиг мөөрейниң тиилекчизи, «Россия Федерациязының ниити өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы» деп аттың эдилекчизи, «Чөөн-Хемчик кожууннуң өөредилгезиниң хөгжүлдези дээш» база «Күш-ажылдың хоочуну» деп медальдарның эдилекчизи.

Алексей Доржуевич башкы ажылын 1981 чылда эгелээн. Ол 1982 чылда Н.К. Крупская аттыг Москваның Улусчу уран чүүл университединге уран чүүл студиязын башкарар талазы-биле тускай мергежилди чедип алган. Кызылдың педагогика институдунуң эге өөредилге болгаш методика факультедин 1991 чылда дооскан.
Ол Чыраа-Бажы ортумак школазынга 38 чыл ажылдааш, 2007 чылдан эгелеп дээди квалификациялыг категорияны ээлеп, ол албан-дужаалды хүндүлүг дыштанылгаже үнгүжеге чедир кадагалап келген. Алексей Доржуевич ажылдап турган үезинде уругларның психологиязын эки билир, харыысалгалыг, кызымаккай башкы деп бодун бадыткаан. Ол өөреникчилеринге кезээде камныг, хүндүткелдиг болгаш энерелдиг хамаарылгалыг. https://vk.ru/wall-201111625_70709

💥Школавыска байырлал

📢2026 чылдың май 26-да Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме суурунга ынак школавыска доозукчуларның «Сөөлгү коңга» байырлалынга киржир аас-кежиктиг болдувус. Ооң-биле чергелештир школа доосканывыстан бээр 50 чыл болган үе таваржы берген болду.

Байырлыг чыскаалга школа директору Аяна Олеговна Ооржак, кожууннуң өөредилге килдизиниң төлээзи Лилия Климовна Ондар, сумунуң чагырга даргазы Аңгырак Артёмович Монгуш доозукчуларга, ада-иеге, башкыларга, келген аалчыларга байыр чедирип сөс алгаш, тускай шаңналдарны тывыскан.
50 чылдаан доозукчуларның мурнундан класс даргазы Кара-кыс Байыровна Ондар сөстү ап, школачы чылдарын сактып, билиг чедирген башкыларынга өөрүп четтиргенин илереткен. База бир доозукчу Тимур Опал-оолович Ховалыг хөгжүмнүг байырны чыылган чонга бараалгаткан. Эге класстар башкызы РФ-тиң улус өөредилгезиниң тергиини, дээди категорияның башкызы Өнермаа Курбааевна Ондар чыылганнарга байыр чедиргеш, өскен-төрээн черинге чедип келгенинге сагыш-сеткилинден өөрүп, доозукчу өөреникчилеринге «50 чыл ою» деп хөрек демдектерин тывысканы бир тускай болду.
Школаның баштаар чери, уруглар садының коллективи келген доозукчуларны аяк шайже чалап, изиг чем-биле хүндүледилер. 35, 40, 50 чылдаан доозукчулары Чечек Шоевна Монгуш, Саглай Биче-ооловна Монгуш, Кара-кыс Байыровна Ондар төрээн школазынга тускай суй белектерни сунуп, ынак башкыларынга четтиргенин илередип, белектерни сөңнээннер.
Янзы-бүрү чылдарның доозукчулары сеткил-сагыжындан хөөрежип, төрээн школазын сактып чугаалашканнар.
50 чылдаан доозукчулардан өөредилгениң тергииннери: Кара-кыс Ондар, Светлана Донгак, Надежда Монгуш, И.Ш. Ондар, Александр Ондар, Т.О. Ховалыг, З.Т. Ховалыг, Мария Ондар, Наташа Сат; спорт, культура, хөй-ниитиниң тергииннери: Борис Монгуш (Тываның улустуң хөөмейжизи), С.Д. Монгуш (национал хүрешке спорт мастери, хостуг хүрешке спорт мастеринге кандидат), Сергей Монгуш, Василий Ондар, Сергей Ондар, Манган-оол Ондар, Любовь Монгуш, Тамара Ондар, Лена Сат, Л.С. Ховалыг, Хүлер-оол Ондар, Надежда Монгуш, Юрий Монгуш, Март-оол Монгуш оларны чоргаарал-биле сактып чор бис.
1 «а», «б» класстарга башкыларывыс Өнермаа Курбаевна Ондар биле Александра Докур-ооловна Донгак. 10 класска башкывыс Коваль Сенгилович Даржаа база янзы-бүрү эртем башкылары бистиң сагыш-сеткиливиске эң-не хүндүткелдиг кижилер болуп артып калыр.
Ол хүн аңгы-аңгы чылдарның доозукчуларының аразынга дартс спортчу маргылдааны эрттирген. Түңнелинде бирги черге Эдуард Монгуш (1991 ч.) төлептиг болган. Ийиги черни Март-оол Монгуш (1975 ч.), үшкүзүн Хүлер Түлүш алганнар.
Херээжен ойнакчылар аразынга тергиидээннер: Бирги чер — Аяс Монгуш (1986 ч.), ийи чер — Мария Ондар (1976 ч.), үшкү чер — Саглай Монгуш (1991 ч.).
Маргылдааның тиилекчилерин Тимур Опалович Ховалыг деткикчилеп шаңнаан.
Кара баштар агаргылаан
Каш-ла санныг өөрлерим!
Байырланчыг онза чылда
Куспактанчып уткуулуңар!

Т.О. ХОВАЛЫГ, хоочун доозукчу.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1

💥ЧАПТАНЧЫГ ЧУГААЛАР

– Алло! Тывынгыр-сагынгырлар клуву бе?
– Ийе
– Базаарга чидирген акшам хавын тыптыңар бе?
🙂
– Эмчи, грипптей бердим. Чүнү сүмелээр силер?
– Менден бичии ырадыр туруп алырын.
🙂
Чиик машиналар базаарынга Марк Моңгуш дээр сайгарлыкчы даштыкы машина садып алыр дээш чеде берген. Кончуг чараш машина хүнге чайынналып тур эвеспе. Ооң ээзи эжиин ажыдып алган, таваар таакпылап каап олурган. Марк чеде бергеш, мендилешкеш, таныжып алыры-биле холун сунгаш: – Марк – дээн. Демги эр рулюндан хөөннүг-хөөн чок холун адыргаш: – Карина – дээн. Машинаның марказын айтырган деп бодааны ол.
🙂
3 харлыг Миша ачазы-биле сесерликке агаарлап чорда, ачазының эжи таваржып келгеш:
– Хеймер оглуң бо бе, эш? Бодуңга дөмей деп чүвезин аа – деп-тир.
– Ийе, адазының бажын ооруп кедип алган оол-дур ийин – дээрге, чанынга дыңнап турган оглу тургаш:
– Бажың бодуңда бар чүве ышкажыл, ачай – деп-тир.
🙂
6 харлыг Оля авазынга чугаалап-тыр:
– Авай, мен бичии оол дуңмалыг болуксап тур мен. Меңээ дуңмадан садып берем.
– Аа…ммм, ол дугайын ачаң-биле сүмележир апаар-дыр бис, уруум…
– Авай, өршээп көр! Ачамга ону чугаалава, ам база ойнаар-кыс дуңма садып эккээр болгай.
🙂
4 харлыг Анеланың чугаазы дыка хөй. Бир-ле катап ол диванга чыдып алгаш, ыыт-дааш чок, дээвиирже кайгап, боданып чыткан. Авазы оон айтырган:
– Канчап бардың, уруум? Чүнү бодап чыдыр сен?
– Чаа, харын аныяк үелерим сактып чыдыр-ла мен.

🙂
Хоорай школазынга зоология кичээли болуп турган.
– Кандыг инекти буга дээрил, оолдар? – деп, башкы айтырыг салган.
Өөреникчи:
– Сагбас инекти буга дээр.
Башкы:
– Шын-дыр! Олуруп ал.
🙂
Хоорай чурттуг бичии оолдар көдээ суурда кырган-авазы, кырган-ачазы сугга келгеннер. Суурнуң инектери кежээ одардан кирип турар өйде олар кудумчуга ойнап турганнар. Оолдар көрүп турарга, инек бүрүзү бодунуң бажыңын билир, а кырган-авазының инектери мырыңай хериминиң эжиин мыйызы-биле ажыткаш, кире бээр болган.
Оолдарның бирээзи:
– Инектер хирезинде бажыңын билир, көрем – деп чугаалаан.
А өскези:
– Ынчанмайн канчаар, херим эжиинде бажыңның адрезин бижип каан чүве ышкажыл – дээн.

Чурукту ГигаЧатка чураан.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1

💥Дириг амытаннар дугайында

🐜Чүү деп амытан бодунуң мага-бодунга хамаарыштыр эң-не улуг мээлиг деп билир силер бе? Ол дээрге кымыскаяк-тыр.

🦛Бегемоттар ыяап-ла суг иштинге төрүттүнер.

🦍Орангутаннар ыыткыр кегириптер болза, ажынып-хорадап турарын илередип турары ол.

Чаңгыс дүн дургузунда узуну 76 метр туннельди дедир-даван казып болур.

🐌Улитка 25 муң диштерлиг.

🕷Кыс кара ээремчигей хүнде 20 ээремчикти чиптер.

🦋Үзүт-ховаганның хырны чок.

🦘«Кенгуру» деп сөс мынчаар тывылган. Австралияга европейжилер чеде бергеш, черлик кижилерден: «Бо чүү деп элдепейлиг амытан боор, ону чүү деп адаарыл?» – дээрге, олар чүгле «кенгуру» деп-ле турар болган. Черлик кижилерниң дылында «кенгуру» дээрге, «чүнү-даа билбейн тур бис» дээн чүве-дир.

🐝Бир килограмм ары чигири кылыр дээн ары 2 сая чечекти эргий ужар.

🐘Сүт ижер амытаннар аразында чүгле чааннар болгаш кижилер бажының кырынга туруп шыдаар.

🐊Сугже ханыладыр шымныр сорулга-биле крокодилдер даштар сыырып алыр.

Делегейниң эң-не бичии кужу – колибри кылаштап шыдавас.

🦗Шартылааның ханы ак өңнүг.

“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1

| ОКТЯБРЬ 5 — БАШКЫ ХҮНҮ |

💥Баштайгы башкым

📢Дыка чараш лактап каан хөм ногаан сумка. Турум, тургузуп каарга, чемодан ышкаш, аңдарылбас, хевири үрелбес. Кыдыында светофорнуң кызыл, сарыг, ногаан өңнерин илереткен төгериктер чуруу бар. Ооң соонда ыяш пенал, өңнүг карандаштар, демир-үжүктер... Ак фартук, бантиктер, гольфалар... Бо бүгүнү авам кыжын-на садып эккеп эгелээн. Меңээ чүгле көргүзүп кааш, чамдыкта көргүспейн-даа, үргүлчү шоочалыг турар аптараже суп каар кижи. А мээң школа барып, өөрениксеп турарымны деңнээр чүве тыппас мен: шуут-ла кыптыгып турар. Ада-иевис ажылдап турда, аптара дүлгүүрүн тыпкаш, чараш сумкам-биле мага хандыр ойнап-ойнап, дедир суп каар турган мен.

Үрде манаан хүнүм-даа келген. Август 31. Ол үеде ынчан-на чыскаалып каапкаш, сентябрь 1-ден тура өөрени бээр турган болгай. Форма, ак фартук, бантиктеримни кежээ чогум белеткеп каан. Ол хирезинде авам, ачам эртенги үеде ажылдап чорупкаш, келбейн туруп бергеннер. Соңгадан көөрүмге, чараштыр кеттинипкен уруглар, оолдар школаже шуужуп-ла турар. А мээң узун болгаш чоон, ийи холдуң адыжынга безин сыңмас, кылын, дыраттынмас алдын-сарыг чажымны чүгле авам боду өрүүр турган. Бодум хамаанчок, угбаларым-даа орта өрүп шыдавас. Салбарара берген соңга бакылап халып турумда, ада-ием кире халчып келген соонда, авам мени хепкерипкеш, чажымны ийи кылдыр өрээш, ачам-биле иелдиривисти школаже чорудупкан. Орук ара ачам менден: «Самбыра деп чүү чүвел, билир сен бе, уруум?» – деп айтырып чоруур чүве. Мээң ааспыраам аттыг: «Билир-ле мен: чугай-биле бижиттинер ханада азып каан улуг кара демир-ле-дир» – деп бо мен. «Чүгле кара демир болбас, хүрең ыяш база болгулаар, ам көрүптер сен» – дээш, тайылбырлап берди. Азыгдан ээптеривиске, школаның дыка улуг девискээри көстүп кээп, чыскаал-даа барааны чок болду. Озалдап калганымны, чыскаал төне бергенин билип кааш, холумну ачамдан ушта соккаш, шугулдап чоруурум аттыг. Башкылар өрээлинче ачам мени эдертип киире берди. «Башкың бо-дур, Сайын Билдин-Көк Монгушовна дээр» – деп таныштыргаш, чүү дээр ийик дээнзиг, менден харыы манап тур. Туражоок, арга чадаарда: «Экии, башкы!» – деп мендилешкеш, бажың чанында тарып алганывыс кызыл мак, сарыг-кызыл календула, янзы-бүрү өңнүг ромашкалардан үстүкү класс өөреникчизи Марина угбамның кылып берген боондаан баштайгы башкымче сундум. Башкы аажок хүлүмзүрүп, чечээмни алгаш, бажымны суйбап каан. Кады өөренир эштеримни-даа көрбээн мен, чыскаалга-даа турбаан мен, ол дээш-ле хомудаарым кончуг болган. https://vk.ru/wall-201111625_70702

💥Хөөмейим кагбас-ла мен…

📢Эрткен дыштаныр хонуктарда Тываның күрүнениң ойнаар-кыстар театрынга Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи Аян-оол Самның «Өгбелерим хөөмей ыры» деп оюн-көргүзүү болуп эрткен.

Көрүкчүлер залы шыгырт долу. Сыгыт-хөөмейниң мөгейикчилери улуг назылыглар-даа, аныяктар-даа, элээдилер-даа көрүкчүлер аразында бар болду. Оларның аразында Республиканың Р.Д. Кенденбиль аттыг уран чүүл школазының өөреникчилери, А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжиниң сургуулдары болгаш өске-даа өөредилге черлериниң школачылары бар болду.
Чаңгыстың оюн-тоглаазын Делегей чергелиг хөөмей академиязының директору, ТР-ниң улустуң хөөмейжизи Бады-Доржу Ондар ажытты. Хөөмей-сыгыттың мөгейикчилери болур көрүкчүлерге чыглып келгени дээш, өөрүп четтиргенин илереткеш, 2026 чылда 60 харлап турар хоочун коллегаларынга ТР-ниң культура яамызының өмүнээзинден 60 муң рубльдиң сертификаттарын Радик Семёнович Мунзукка болгаш Владимир Хуналдаевич Кууларга тывыскаш, «Олар бистиң хоочуннарывыс, акыларывыс, башкыларывыс-тыр. Аныяк хөөмейжилерни кижизиткеш, ам-даа өөредип чоруур» – деп үнеледи.
Бады-Доржу Ондарның чугаалааны-биле алырга, Делегей чергелиг хөөмей академиязы эрткен чылын «Хөөмейниң болуушкуннары» деп төлевилелди боттандырып эгелээн. Ол төлевилелдиң утказы болза, кандыг-ла-бир хөгжүм херекселинге ойнавышаан ырлап, каргыраалап, хөөмейлеп, сыгыртып чоруур аңгы-аңгы бөлүктерниң кежигүнү болур артистерниң көрүкчүге бүдүн концерт дургузунда чааскаан бараан болуушкуну азы чаңгыстың оюн-тоглааларын организастап эрттирери болур.
Ойнаар-кыстар театрының сценазынче кежээниң маадыры Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи Аян-оол Сам үнүп келгеш, кайгамчык чараш оюн-тоглаазын эгелей берди. Тыва улустуң болгаш бодунуң чогаадып бижээни чараш ырыларын улай-улай күүседип кириптерге, сагыш-сеткил ала-чайгаар көдүрлүп, тыва болганынга көрүкчү бүрүзү чоргаарланып олурганы чадавас боор. Артистиң чонунга бараан болуп эгелээнден бээр хөй чылдар дургузунда күүседип келгени-даа, чоокта чаа чогааттынган-даа композициялары бар дээрзи билдингир.
Аян-оол Сам 23 чыл бурунгаар Кызылдың уран чүүл колледжиниң бызаанчы клазын дооскаш, эш-өөрү-биле кады ынчангы үеде эң нептереңгей бөлүктерниң бирээзи «Алаш» ансамблин тургузуп алган. Коллектив хөй-хөй мөөрейлерге тиилеп, 2009 чылда америк хөгжүмчүлер-биле кады “Грэмми” шаңналынга төлептиг болган альбомнуң бижидилгезинге киришкен.
“Хөөмейниң болуушкуннары” төлевилел эгелээнден бээр дөрт дугаар артист бодунуң тускай оюн-көргүзүүн бараалгадып, көрүкчүлер-биле арын-арын ужурашканы ол. ”Арын-арын” дээн ужуру болза “Хөөмейниң болуушкуннарында” киржип турар артист оюн-тоглаа көргүзеринден аңгыда, мөгейикчилериниң сонуургааны айтырыгларга харыылап, ажык чугааны кылып турар. Бо удаада база көрүкчүлер ынак күүседикчизи Аян-оол Самга сонуургааны айтырыгларын салып хөөрешкен. Ол хөөмей-сыгыттың беш аңгы хевирин күүседип, Тываның үндезин хөгжүм культуразының байлаан көрүкчүлерге база катап сагындырган.

/ Айдың ОНДАР.
Чурукту Тыва үндезин культура төвүнүң сайтызындан алган.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1

💥Кайда сен, эргимим?

📢Сарыг бүрү черге чаттылып,
Чайның өйү шагда төндү чоп.
Мугур сес шак турда, келбес мен,
Муңгарава шүңме, эргимим – деп сураглыг бир ыры сөзүнде ышкаш, сарыг-сарыг бүрүлер чер-черде саарлып бадып эгеледи – сарынналдың казыргызы сагыш-сеткилди бөөлдеп-ле эгелээн боор аа? Күскү бойдустуң чараш чурумалы-биле катай эрээн-шокар амыдыралывыстың элээн каш арыннарын ажыда соп, бакылай кааптар бис бе? Кымга бо күс чүнү сагындырар-дыр, кударааннар хөй бе, магадап, чарашсынганнар хөй бе? https://vk.ru/wall-201111625_70699

💥ЧАРЫНЧЫ

Чечен чугаа

📢Өле өшкүм чиде берген. Ол-бо дилеп, айтыртынгаш, тыппайн бардым. Чаңгыс борбак өшкүмнүң ис-дажы-даа көзүлбес, ооң бараанын көрген кижи-даа чок. Анайы өскүс калган. Оор алган деп каразый бердим. Суур шагдаазынга хомудаарындан чөгени берген мен. Мал-маганын оорлаткан кижилерге дузалаптар хире харыы-даа чок хей чорду. Чарын салыр Шыргай-оолга баар деп шиитпирлеп алдым. Артында-ла «Чарынчы» деп чонга шолалаткан кижи болгай. Сураан дыңнаарымга, өдүрээн часса-даа, хөлүн часпас дижир.
Ооң бажыңынга чеде бээримге, пашта эът дүлүп алган, кара мүнүн аартаан, суг дер дүшкен олур.
Келген херээмни чугаалаарымга:
– Чарын бар бе? – деп айтыра-дыр.
– Кандыг чарын?
– Салыр чарын. Чарын салдыртып кээр кижилер-ле хөй. Ол хирезинде хол куруг кээр боор-дурлар. Оода чарындан хойлап алгаш келзе – деп шыжыга-дыр.
– Өзүн үзүп, чарнын кезип алыр хире малым-даа чок. Чиде берген өшкүмнүң хөкпек анайы арткан – деп буруузундум.
– Кижилерге чарын салып бээр дээш, каш малымны төдер деп бардым – деп, кижим мырыңай хорадай берди. – Ам артында рынок үези-дир бо… Чарын безин тывылбастаан…
– Силерниң ооңар-даа чөп боор. Бажыңнардан диленип көрейн. Кайы-бир өгден тып алырым чадавас – дээш, дүрген-не үнүптүм.
Суурну бир кылдыр эргээш, чадаштым. Ылап-ла чарын тывылбас апарган шаг болду. Чамдык кижилерде бар-даа болза, кым бээр деп. Боттарынга херек апаар болгай.
Үр-ле боданып, сагыжым саарзыкталып-даа турза, кожамны чалааш, өскүс хөкпек анайымны богдуруп алдым. Өшкүм оорлап апарган оорга хорадааным-даа, ону тудуп алыксааным-даа ол хире болган.
Анайымның ээгилиг холун хапка суп, чүктээш, Шыргай-оол сугже базыптым. Мээң эккелген эъдимни хайындырып, быдаа кылып иштивис. Шыргай-оол чарынны хемдип-хемдип, көске өрттеткеш, ону үр-ле ол-бо топтап көрүп-ле олур.
Дөстүнмейн:
– Кандыг ышкаш-тыр? – деп дүвүреп айтырдым.
– Кордал чок-тур – дидир. – Баскан изи-даа, углаан чүгү-даа көзүлбейн-дир.
Хөлүйүп-ле кагдым. «Хөөкүй-ле анайымны – деп хомудай бердим. – Хей-ле бооп алган-дыр мен. Ооң орнунга өшкү кылдыр өстүрүп алыр чүвемни…» Муңгарап-деңгереп оргаш, канчангаш-ла орун адаанче көрүптеримге, ында чыдар шоодайның ойбак черинден көк дүк көстүп чыдыр. Чүрээм эндевээн. Өстүрүп каан малының өң-чүзүнүн кижи эндээр боор бе. Ушта соп эккээримге, көк өшкүмнүң кежи болду.
Оорну ынчаар согур-душ бооп туткан мен. А ооң кара аксынче өскүс анайымның ээгилиг холун бодум-на киир супканымга кедергей-ле хомудадым.

Шаңгыр-оол СУВАҢ.
Чурукту ГигаЧатка чураан.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1

💥Башкымның чырык адынга…

📢«Суурум баарын куду
Шурап бадып чыдар
Арыг кылаң суглуг
Арык бо-дур оой-ээй» – деп, бир дугаар башкымның үжүк-бижик билбес чаштарны өөредир дээш, класска ырлап турганын бо-ла сактып келир мен.
«Хемежиимни салгаш,
Хендир-биле баглааш,
Эриин дургаар оой-ээй,
Эстедир-дир мен, оой-ээй» – дээш, шынап-ла, сугда узун баглыг хеме салып алган дег, самбыра баарынга чииги кончуг кылдыр аай-дедир бастыргылаары караамда чуруттунуп артып калган. Үе-үе болгаш-ла баштайгы башкымның чаптанчыг аажы-чаңын сактып келгеш, бодум безин билбес ала-чайгаар хүлүмзүрүй бээр мен. https://vk.ru/wall-201111625_70698

💥Беш ном саңы немежир

📢Россияның Культура яамызы 2027 чылда муниципалитеттерге модельдиг ном саңы тударынга субсидия бээр субъектилерниң шилилгезин түңнээн. Чаартылгалыг ол ажылды “Өг-бүле” национал төлевилелдиң деткимчези-биле боттандырарын айыткан. Ынчалдыр Россияның 80 регионунга 289 ном саңы чаарттынар. Оларның 89-у – төп, 200-ү – биче хемчээлдиг библиотекалар болур. Федералдыг бюджеттен 2 млрд 757 сая рубльди аңгылаан.

Шак ындыг библиотекалар тудар деткимче алган регионнарның аразынче Тыва база кирген. 2027 чылда Тывага беш ном саңы немежир. Шилилгелиг мөөрейниң түңнелинде эң-не хөй 192 баллды Кызылдың Төпчүткен ном саңының А. Чехов аттыг салбыры алган. Каа-Хем кожууннуң төп ном саңы – 190 балл, Чөөн-Хемчик кожууннуң төп уруглар библиотеказы — 177 балл, Таңды кожууннуң Балгазында ном саңы — 177 балл, Кызыл кожууннуң төп ном саңының Элегес-Аксында салбыры – 177 баллды алган.
Келир чылын бо библиотекаларның оран-савазынга улуг чаартылга, чаа эт-сеп хандырылгазы болурундан аңгыда, ном фондузу база немежир. Шак ол ажылдың боттандырылгазының түңнелинде республиканың культура албан черлеринче уругларны болгаш аныяктарны, ниити чурттакчыларны хаара тудар, оларга номга ынакшылды оттурар ажыл экижиир дээрзи билдингир.
“Эртинени черден казар, эртемнерни номдан тывар” деп тыва улустуң үлегер домаа амгы үеде онза чугула апарганынга өөрүвес арга чок.

/ Бистиң корр.
Медээ болгаш чурукту ТР-ниң Культура яамызындан алган.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1

💥Тываның Баштыңының албан-дужаалын хүлээнген байырлыг ёзулал соонда бодалдар

📢Николай ДАНЗЫН, күш-ажылдың хоочуну, Россия Федерациязының хүндүлүг энергетиги, Тыва Республиканың алдарлыг энергетиги, Моолдуң алдарлыг энергетиги, ТЭК-4 компанияның чиңгине директорунуң оралакчызы.

— Тываның Баштыңынга Владислав Ховалыгны чон соңгуп алырынга бүзүрелдиг турган мен. 90 чылдарда сайыттап тургаш, ажылым аайы-биле Владислав Товарищтайовичиге ужуражып, чамдык айтырыгларны кады шиитпирлеп-даа чордум. Чоннуң шын шилилгезинге дыка-ла таарзындым. Энергетиктеп ам-даа ажылдап чоруур болгаш, Владислав Товарищтайовичиге моон соңгаар-даа ужуражып, чидиг айтырыгларны шиитпирлээр апаар-даа боор бис. Тываның Баштыңынга ийи удаа соңгуп алган даргавыстың удуртулгазы-биле улам күжениишкинниг ажылдаарынче чонумну кыйгырып тур мен. Ооң чугаалааны дег, шупту демниг ажылдаалыңар.

/ Ш. МОҢГУШ.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруу.
Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1

💥91-ги чогаадыкчы сезон ажыттынган

📢Эрткен чүс чылдың 20-30 чылдарында-ла тыва араттар театр уран чүүлүн сонуургап эгелээн. Ол дугайында тыва чечен чогаалдың төөгүзүнде кончуг таптыг бижип каан. Уран чүүл бөлгүмнериниң киржикчилери бир аалга чыглып алгаш, сүмелешкеш, импровизация аргазы-биле шии ойнаар турган. Ол дээрге-ле кайда-даа бижиттинмээн төөгүнү аас-биле удур чогаадып ойнаар дээни ол. Шак-ла ынчаар Виктор Көк-оолдуң удуртулгазы-биле салдынган «Хам-оолдан» үндезинин ап тургустунган Тываның Виктор Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театры 91-ги чогаадыкчы сезонун сентябрь 25-те байырлыг байдалга ажыткан.

Хемчег сактыышкын минутазы-биле эгелээн. Тыва культура улуг чидиригге таваржып, сураглыг кижилерин оскунган: Тываның уран чүүлүнге балаттынмас истерин арттырып каан Валентина Оскал-оол болгаш Владимир Серен-биле байырлашкан.
Тываның культура сайыды Виктор Чигжит чогаадыкчы коллективке болгаш ооң шынчы көрүкчүлеринге байырын чедирип, «Сырын-хаттың тоожузу» деп хөгжүмнүг шииниң чаалап эккелгени Россияның национал театрлар Президентизиниң «Алдын маска» шаңналын байырлыг байдалга тыпсып, удавас ону Никита Михалковтуң сценазы манап турарын чарлаан. База бир онзагай болуушкун – театрның үежизи, Тываның улустуң башкызы Эртине Деспижековна Ондарны хүндүлүг аалчы кылдыр чалап, изиг адыш часкаашкыннары-биле таныштырганы.
Мюзиклди тургузарынга үлүг-хуузун киирип, бедик шаңналче киир ажылдааннарга Өөрүп четтириишкин бижиктерин тывыскан. Либреттонуң автору Вилория Шожукпан, композитор Урана Хомушку, режиссёрнуң консультантызы Леонид Каң-оол, хормейстер болгаш уран очулганың автору Дуяна Монгуш, костюм чурукчузу Маңнай Хомушку, тыва дылдан орус дылче либретто очулдурукчузу Елена Ондарга көрүкчүлер адыш часкап, четтиргенин илереткен.
«Чаңгы Ынакшыл» деп чаа шии немешкен чымыштыг чогаадыкчы чаа сезонну «Алдын маска» эдилекчизи «Сырын-хаттың тоожузу» уламчылаан. Өңгүр, чараш, шимчээшкиннер-биле байлак, сагыш-сеткилди доюлдурар уян ырларлыг, «довук дег ак даг дег караны базар» деп сюжеттиг тыва мюзиклди чүгле тывалар эвес, сцена кырында деңге чоруп турар очулга-биле өске омактыг көрүкчүлер чаңгыс тыныш-биле көрүп, диңмиттиг адыш часкаашкыннары-биле кужуру ханганын илереткен.
Көжеге ажыттынган, көрүкчүлерин сагынган сцена-даа амыраан. 91-ги чогаадыкчы сезон дүжүткүр-ле болзунам.

/ Надежда КУУЛАР.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1

💥Тываның Баштыңының албан-дужаалын хүлээнген байырлыг ёзулал соонда бодалдар

📢Иван САФРОНОВ, 55-ки даг-адыгжы бригаданың командириниң оралакчызы:
— Владислав Ховалыгның Тываның Баштыңының албан-хүлээлгезин күүседип кириптериниң ёзулалынга чугаазындан ооң ажыл-чорудулгазынга тускай шериг операцияның киржикчилеринге дуза кол угланыышкыннарның бирээзи бооп артарын билдим. ТШО-нуң киржикчилериниң тылы быжыг-дыр. Оларга медицина болгаш социал дузаны улам калбартыр деп Владислав Ховалыг бодунуң чугаазынга демдегледи. Республиканың удуртукчузунуң белен эвес ажылынга чедиишкиннерни күзедим.

/ Ш. МОҢГУШ.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруу.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1

💥Сагган сүдү савазыраан саанчылар

📢Сентябрь 27-де Мөңгүн-Тайга кожууннуң Кара-Белдир деп черинге “Мөген-Бүрен” совхозтуң тургустунганындан бээр 60 чыл болган юбилейинге болгаш Тывада чарлаттынган Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылынга, Көдээ ажыл-агый ажылдакчыларының хүнүнге тураскааткан “Сарлык саалдазы” кожуун чергелиг мөөрей болуп эрткен. Саанчылар мөөрейин “Мөген-Бүрен” КХН организастап эрттирген. Үш аңгы назы-харга аңгылаан мөөрейге ниитизи-биле 12 саанчы — үш хоочун, 5 аныяк саанчы, 4 школачы киришкен.

Мөөрейниң кол сорулгазы – өзүп олурар салгалга сарлык саарының арга-дуржулгазын көргүзери, ону дамчыдып бээри болгаш сөөлгү чылдарда чидип бар чыдар инек саалдазын катап нептередири болган. Оон аңгыда малдың сүдүнден каш янзы ак чемни кылып болурун мөөрей киржикчилери баш бурунгаар боттарының белеткеп алган чемин делгеп көргүскен.
Чараш болгаш онзагай эрткен мөөрейниң түңнелинде хоочун саанчылар аразынга Мөген-Бүренден Өшкү-Саар Чоргаар тиилекчи болган. Ийиге черни Севил Доржу ээлээн, үшкү черге Саарбай Коңгаржап төлептиг болган.
Аныяк саанчылар аразынга Маруся Чамзы тиилээн. Чочагай Иргит ийиги черни, Салия Хертек үшкү черни ээлээннер. Ол ышкаш школачылар аразында сарлык саарынга мергежээн уруглар бар болганы мөөрейниң эрттирикчилеринге болгаш хоочун киржикчилеринге канчаар-даа аажок өөрүнчүг болган. Ынчалдыр школачылар аразынга Саглана Донгак тиилекчи болган. Очур-Дажы Сагаан ийиги черге, Онзагай Коңгаржап үшкү черге, Туяна Ондар дөрткү черге төлептиг болганнар. Шаңналдыг черже кирген саанчыларга өртектиг белектерни болгаш школачыларга акша шаңналдарын “Мөген-Бүрен” КХН-ниң мурнундан Өшкү-Саар Ооржак тывыскан. Кожууннуң Херээженнер эвилели киржикчилерге чигирзиг белектерни үлээн. Кызыл-Хая сумузунуң эң улуг назылыг 94 харлыг өгбези Минчеймаа Хертековна Нордаттың мурнундан ооң уруглары Мария Нордатовна биле Салбакай Шоожуловна мөңгүн каасталгаларны тиилекчилерге тывыскан.
Ниитизи-биле ол хүн саанчыларның 3 минута дургузунда сагган сүдү: хоочуннар — 0,800 литр, аныяктар — 1,300, өөреникчилер — 0,800 литр болган.
Чараш-даа, өөредиглиг-даа мөөрей аңгы-аңгы салгалдың төлээлерин каттыштырып, сарлык малдың үскүр, эм шынарлыг сүдүн саап, оон хөй янзы ак чемнерни моон-даа соңгаар кылып чоруурунче кыйгырыг кылдыр эрткен. Киржикчилер, жюри кежигүннери болгаш сумунуң, кожууннуң удуртулгазы, “Мөген-Бүрен” КХН-ниң директору, хөйге билдингир хоочун удуртукчу Өшкү-Саар Ооржакка шак мындыг ажыктыг хемчегни организастап, ооң кол деткикчизи болганынга өөрүп четтиргенин илереткен.

/ К. МОНГУШ.
Чуруктарны болгаш медээни Мөңгүн-Тайга кожууннуң социал четкиде арнындан алган.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1

| КӨДЭЭ АЖЫЛ-АГЫЙДА |

💥Улуг-Хем кожуунда

📢Кожуунда дүжүт ажаалдазы октябрь айны төнчүледи адакталган. Бо чылын тараа аймааның-даа, ногааның-даа дүжүдү хоомай эвес болган. Тарааның дүжүдү 1 гектардан ортумаа-биле 15 центнер болган. Ниитизи-биле 167 тоннаны кожууннуң тараажылары ажаап алган.

Ногаа ажаалдазы база доозулган. Ниитизи-биле 258 тонна дүжүттү ажаап алган. Хууда дузалал ажыл-агыйларга ногааны тарып өстүреринге Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның саналы-биле боттандырып турар “Өг-бүлениң шыгжамыры” төлевилел дыка салдарлыг болган. Улуг-Хемде херээженнер чөвүлелдери аңаа кол рольду ойнап, бажыңнар чанында огородтарга ногаа аймаан тарып өстүрерин сөөлгү чылдарда организастап, арга-сүмени кадып, ногаажыларның ажылын социал четкилерге чырыдып, эң идепкейлиг ногаажыларны шаңнап-мактап келгени эки түңнелдерни берген. Ногааны хөй кезиинде хууда дузалал ажыл-агыйларында ажаап өстүрген, олар 248 тонна дүжүттү ажаап алган.
Мал чеминге тараа культураларын 180 тоннаны, сигенни 301 тоннаны, хөй чылдыг тарымал сигенни 648 тоннаны белеткээн. Ниитизи-биле 11 781 тонна мал чемин белеткээш, Улуг-Хем кожууннуң көдээ ишчилери планны күүсеткен. Агаар-бойдустуң байдалы таарымчалыг боорга, сигенни мал чеминге белеткээри уламчылап турар.
Хөй чылдар дургузунда картофельди тарып өстүрүп келген фермер М. Данзы-Белек эрткен чазын 5 га черге картофельди тарып өстүрерин планнап турган. Тываның Чазааның болгаш республиканың Көдээ ажыл-агый яамызының дузазы-биле чаашкынналдырып суггарар дериг-херекселди алгаш, картофельдиң шөлүн 10 га чедир калбарткан. Суггаттыг шөлден фермер бедик дүжүттү ажаап алган.

/ Ш. КҮЖҮГЕТ.
Чурукту ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызының соцчеткиде арнындан алган.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1

💥Тываның Баштыңының албан-дужаалын хүлээнген байырлыг ёзулал соонда бодалдар

📢Ульяна НАДЫЛ, муниципалдыг эрге-чагырга органнарының хоочуну, Кызыл кожууннуң Төлээлекчилер хуралының секретары.
— Кызыл кожууннуң соңгукчуларының хөй кезии Владислав Товарищтайович дээш бадылаан. Чүге дизе ооң республиканың удуртукчузунга ажылдап турган эрткен 5 чылдарында бистиң кожуунга эки талазынче көскү өскерлиишкиннер болган. Ол чүүл оларның Владислав Ховалыгны база катап Тываның Баштыңынга соңгуурунга идиг болган деп бодаар мен. Кызыл кожуунда ажыл-агыйжы-даа, социал-даа айтырыгларны эки билир, оларны канчаар шиитпирлээриниң аргаларын билир боорга, бадылаан бис. Мен бодум хуумда база.

/ Ш. МОҢГУШ.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруу.
Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1

💥Тываның Баштыңының албан-дужаалын хүлээнген байырлыг ёзулал соонда бодалдар

📢Владимир ТҮЛҮШ, Россияның алдарлыг спорт тренери, ТР-ниң спорт сайыды.
— Владислав Ховалыг республиканың удуртукчузунга ажылдап келген чылдарында Тывада хөй спорт залдары туттунган. Спортчулар, тренерлер, эң ылаңгыя бичии спортчу оолдар, уругларның ада-иези Владислав Товарищтайович дээш соңгаан бир чылдагааны ол. Даргавыс ам-даа 5 чыл ажылдаар, спорт улам сайзыраар. Бис, спортчулар, тренерлер, күш-культура башкылары, спортту ам-даа сайзырадыр дээш, ажылдаар бис. Спортчуларның мурнундан соңгулдаларга тиилелгези дээш Владислав Товарищтайовичиге байыр чедирип тур бис. Ында бистиң шилилгевис база бар.

/ Ш. МОҢГУШ.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруу.
Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1