''Шын'' солун. Тыва дылда медээлер.


Гео и язык канала: Россия, Турецкий
Категория: Новости и СМИ


Ниитилел политиктиг солун
Сөөлгү медээлер, чидиг айтырыглар
Номчукчуларның чагаалары
Тываның төлептиг чурттакчыларының дугайында солун материалдар
Тыва чогаалдар...

Связанные каналы

Гео и язык канала
Россия, Турецкий
Категория
Новости и СМИ
Статистика
Фильтр публикаций


| ӨРТ АЙЫЫЛЫ |

💥Бөдүүн хемчеглерни сагыыры чогумчалыг

📢2026 чылдың эгезинден бээр Тыва Республикада 923 өрт бүрүткеттинген. Тыва Республиканың хамааты камгалал болгаш онза байдалдар албанының дыңнатканы-биле, өрт айыыл-халавынга 6 кижи амы-тынындан чарылган, 57 кижи, ооң иштинде 24 бичии уруг, янзы-бүрү кемдээшкиннерни алган. Өрт өжүрүкчүлери 80 кижини, ооң иштинде 28 назы четпээннерни камгалап алган.

Өрт халавының айыылы турум артканы-биле, Тыва Республиканың хамааты камгалал болгаш онза байдалдар албаны өрт айыылынга удур дүрүмнерни шыңгыы сагыырын хамаатыларга сагындырып турар. Тодаргайлаарга, чурттап орар бажыңынга таакпылавазын азы чедир өжүртүнмээн таакпызын арттырбазын, суугуну болгаш ооң ыш үнер оруун бүдүн-бүрүн болдурарын, электри удазыннарын чогуур деңнелге кылырын, от салган печказын, ооң иштинде чунар-бажыңга, хайгаарал чок арттырбазын, чылыдар херекселдерни ажыглаарының дүрүмнерин сагыырын сүмелеп турар. https://vk.ru/wall-201111625_72499


💥Дайынның хоочуннары спортта

📢Ноябрь 13-те Бай-Хаак сумузунга Улусчу фронтунуң Тывада салбырының эгелээшкини-биле «СВОи в спорте» деп республика чергелиг спортчу төлевилел эгелээн.

Таңды кожууннуң чагыргазының дыңнатканы-биле алырга, ТШО-нуң киржикчилери адаптивтиг спорттуң аңгы-аңгы хевирлеринге мастер-классты школачыларга эрттирген.

Бичии спортчулар бижек октаарынга, стол теннизинге, хол бөмбүүнге ойнап шенээннер. Элээн каш шөлдерге аңгы-аңгы кичээлдерни тускай шериг операциязының хоочуннары эрттирген.

Улусчу фронтунуң Тывада салбырының эгелээни чаа төлевилел тускай шериг операциязының хоочуннарынга спорт дамчыштыр идепкейлиг амыдыралче эглип келиринге дузалап, күш-культураже элээдилерни хаара тудар сорулгалыг. Организакчылар көжүп чоруур семинарларны республиканың өске кожууннарынга база эрттирерин планнап турар.

Бистиң корр.
Чуруктарны Таңды кожууннуң чагыргазының социал четкиде арнындан алган.
«Шын» №45 2026 чылдың ноябрь 19


💥ТЫВА РЕСПУБЛИКАНЫҢ УЛУСТУҢ АРТИЗИ БАЗА УЛУСТУҢ ХӨӨМЕЙЖИЗИНИҢ ЮБИЛЕЙЛИГ КОНЦЕРТИ

📢Тыва Республиканың улустуң артизиниң база Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизиниң, тыва чоннуң материалдыг болгаш материалдыг эвес ѳнчүзүнүң шылгараңгай нептередикчизиниң чогаадыкчы ажыл-ижининге тураскааткан байырлыг концертинче силерни бүгүдени чалап тур бис!

Бо кежээ көрүкчүлерни чаңчылчаан тыва культураның ханы утка-шынары сиңниккен ырылар-биле база ѳгбелеривистиң уран чүүлүнүң онза хевири болур хѳѳмей-сыгыттың магаданчыг каазы-биле шимеп тургаш белеткеп тургускан тускай программа кѳрүкчүлерни манап турар.

Юбилейлиг концерт тыва үндезин аялгаларның эгээртинмес байлааның, дириг күүселдениң күчү-күжүнүң болгаш бурунгу хөгжүмнүг аас чогаалының чаңчылдарының чажыттарын ажыдып алырынга таарымчалыг байдалды тургузуп турары-биле онзагай.

Ук байырлыг хемчег - салым-чаяанга, хөй чылдар дургузунда уламчылап чоруур чогаадыкчы күш-ажылга болгаш уран чүүлге сагыш-сеткилинден бердинген чорукка хүндүткелдиң демдээ болур. Концерт салгалдарны хей-аът киирип, оларны каттыштырбышаан, аалчыларга уттундурбас сеткил-сагыш хайныышкынын, чаагай сактыышкыннарны сөңнээр.

Хөгжүм, чаңчыл болгаш бедик уран чүүл байырлалынче кирип моорлаңар!

Билеттерни дараазында шөлүлге-биле ап болур аргазы бар: quicktickets.ru/tour/final...

Аныяктарга Пушкин картазы ажылдап турар.

2VtzquhQmkc


| НОЯБРЬ 20 – БҮГҮ ДЕЛЕГЕЙНИҢ УРУГ ХҮНҮ |

💥Уруг – өг-бүлениң эртинези

📢Амгы үеде кижи амытан төк кээп дүшкеш-ле, эргелерлиг апарган. Иезиниң иштинге тос ай иштинде боттанып, мандып келген ылым чаштың «Ыңаа!» диген баштайгы алгызындан тура чырык черге көстүп келген чаш төл күрүнениң бүгү талалыг деткимчезин ап эгелээр. Ону хоойлужудуп кылгаш, КНО-нуң Чиңгине Ассамблеязы баштай 1959 чылда декларация кылдыр, дараазында 1989 чылда конвенция кылдыр хүлээп алган. Бо ийи аңгы чылда хүлээттинип турган шыңгыы документиниң ай-хүнү чаңгыс – ноябрь 20. Ынчангаш шак ол хүннү Бүгү делегейниң уруг хүнү кылдыр доктааткан. Делегей деңнелинге уругларның эрге-ажыктарын чогум ооң-даа мурнунда, тодаргайлаарга, 1924 чылда Женевага-ла бадылаан турган. Уругнуң эргелериниң дугайында конвенция ёзугаар алырга, төрүттүнүп келген чаш үезинден тура 18 харга чедир кижини уруг деп санаар. Бичии уругнуң угаан-медерели, күш-шыдалы назы-харының аайы-биле чедир быжыкпаан болур. Чаа-ла хевирлеттинип олурар кижиге тускай кичээнгей, сагыш салыышкын болгаш камгалал улуг улустан негеттинер. Ынчангаш Каттышкан Нациялар Организациязынче кирип турар делегейде 196 күрүне шак ол улуг документиге чөпшээрежип, адын салгаш, амыдыралда боттандырып турар. Адын салган-даа болза, чуртунда боттандырбайн турар болгаш ат салбаан күрүнелер база бар. Кол кичээнгейни оларже-даа эвес, а делегей чергелиг улуг документиже угландырып, ажы-төлүвүстүң эргелериниң дугайында бичии сайгарылгадан кылып көрээлиңер.
АДАҢ АДААН АДЫҢ КЫМЫЛ, ИЕҢ АДААН ШОЛАҢ КЫМЫЛ?
Уруг төрүттүнүп келгеш-ле, аттыг болур эргелиг. Та бүдүн өг-бүлениң төлү болзун, та сурас болзун, та кылымал иштелиишкинден төрүттүнүп келзин, уруг дөмей-ле аттыг болур ужурлуг. Кандыг-бир чылдагаан-биле ада-иези боттары ат тыпсыр аргазы чок болган таварылгада безин уругга атты тыпсып, күрүнеге бүрүткедир апаар. Тыва чон шаандан тура анаа эвес адазының адаан адын, аал-чуртун, төрел аймаан айтырып чораан-дыр көрүңерем. Уруг бүрүзү адазының, иезиниң дугайында медээлерни база билген турар ужурлуг. Кандыг-ла-бир хайга алыскаш, өскүс арткан төл-даа, бир-ле кижиден «оорлап каан» чажыт-даа төл ада-иезин адап-сураар эргелиг. https://vk.ru/wall-201111625_72501


💥Мал чеминиң планын 5 хуу ажыр күүсеткен

📢Тываның мал ажыл-агыйлары 221 муң тонна сиген-ширбиил белеткээр планын 231 муң тонна чедирип, кыштаглаашкынче кирген. Тываның көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем сайыды Айдыс Куулар неделяның Аппарат хуралында ооң дугайында республиканың Баштыңы Владислав Ховалыгга дыңнаткан.

Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының дыңнатканы болза, мал кыштаглаашкынының үезинде онза байдалдар тургустунуп келзе, малчыннарга дузалажыр чогуур мал чеминиң курлавыры белен. Регионнуң курлавырында 195 тонна, а муниципалитеттерде ниитизи-биле 688 тонна сигенни мөөңнээн.
Оон ыңай яамы билдингир чылдагааннар ужун, ооң иштинде агаар-бойдустуң байдалы-биле, чогуур хемчээлден эвээшти белеткээн ажыл-агыйларже кичээнгейни салган, республикада чүгле алды ындыг ажыл-агый бар. Мал чемин немей садып алырынга оларга ниитизи-биле 6,5 млн рубльдиң саң-хөө деткимчезин берген.
Эрткен чылын чер ажылдыглар гектардан 10-11 центнер сиген-ширбиилди кезип алган болза, бо чылын агаар-бойдус таарымчалыг болганындан 13 центнер чедиргенин сайыт демдеглээн. Мал чеминиң белеткелинге 4,2 муң хире кижини болгаш 2,2 муң ажыг техниканы хаара туткан. Калбак хемчээлдиг сиген кезер херекселдер ажыглаттынмас черлерге хол кадыырларын ажыглаан. https://vk.ru/wall-201111625_72497


💥Акша төлевири-биле солуурун саналдаан

📢Тываның Чазаа хамаатыларның чиигелделиг бөлүүнге чер участоктарын бээриниң база чер сертификадын бээриниң чурумун чурумчуткан регионалдыг хоойлуларже өскерилгелерни киирген төлевилелди бадылаан. Документилер күрүне деткимчезиниң хемчеглерин алыр эргени калбартып, деткимче алыкчыларынга акша-биле төлевирни алыр арганы берген. Ук төлевилелди Тыва Республиканың Дээди Хуралынга сайгарып көөрүнче киирген.

Бир эвес ону бадылаптар болза, хууда бажың тударынга халас чер участогун алыр эргелиг Тываның чурттакчылары ол чер участогунуң орнунга акша төлевирин алыр аргалыг апаар. Алган акша-хөреңгини чер участогун садып алырынга азы чуртталга бажыңын садып (тудуп) алырынга, ооң иштинде ипотека чээлизиниң баштайгы төлевирин төлээринге база ажыглап болур.
Оон ыңай хоойлу төлевилели чер сертификады кылдыр социал төлевир алыр эргелиг хамаатылар бөлүүн калбарткан. Амгы үеде бо деткимче хемчег чүгле хөй ажы-төлдүг өг-бүлелер, үш болгаш оон хөй ажы-төл азырап алган өг-бүлелерге база инвалид уруглуг өг-бүлелерге хамааржырын сагындыраал. Хоойлу төлевилели халас чер алыр оочур даңзызында хамаатыларның чиигелделиг шупту бөлүктеринге ажылдап эгелээр.
Дыка хөй өг-бүлелерге чер участогу дээш оочур манап турбайн, чер сертификадының орнунга акша төлевирлерин алыры эптиг болгаш дүрген арга болур. Бо деткимче хемчээ чурттакчыларга келир үеде планнарын соңгаарлатпайн, ол акша-хөреңгини таарымчалыг чурттаар оран-сава азы бодунуң черин садып алырынга ажыглаарын Тываның Чер болгаш өнчү хамаарылгаларының яамызы дыңнаткан.

Бистиң корр.
«Шын» №45 2026 чылдың ноябрь 19


💥Чаа чыл уткуштур аъткарар

📢Тускай шериг операциязы эгелээнден бээр, чылдың дөрт эргилдезинде, тус черниң чурттакчы чону гуманитарлыг дузага аъш-чем, идик-хеп болгаш машина-техникага чедир чыггаш, тонна-тонназы-биле чорудуп келди. Чайның изиинде чаашкындан, кыштың соогунда хардан чаглактаныр дериг-херекселдерни, чылыг идик-хепти, эт-септи, аъш-чемни удаа-дараа чорудуп тур. «Бүгү чүүлдү тиилелгеже!» деп патриотчу кыйгының адаа-биле чон дуза кадып кээп турар дээрзи билдингир. Бо бүгү ажылды РФ-тиң Улусчу фронтузунуң Тывада салбыры ТР-ниң Чазаа-биле кады организастап турар дээрзин сагындыраал.

Чоокта чаа, октябрь айның төнчүзүнде, күскү дузаны дайынчы хөделиишкиннер девискээринче аъткарган-даа болза, удатпаанда, эрткен неделяда, кышкы сезоннуң ажылы эгелээн. Бо удаада ноябрь 11-ден декабрь 17-ге чедир үргүлчүлээр.
Улусчу фронтунуң Тывада салбырының координатору Самба Норбужуктуң дыңнатканы-биле алырга, чылда беш катап гуманитарлыг дузаны Тывадан чорудуп турар. Кышкы үеде колдуунда-ла доңурган эът болгаш сооктан камгаланыр чылыдар дериг-херекселдер чорудары чаңчыл апарган. «Күскү гуманитарлыг дуза чеде бээрге, дайынчылар тыва эът дугайында сонуургап айтырган. Ол черден база эътти садып ап болур. Ынчалза-даа тус черниң эъдиниң амданы тыва малдың эъди дег сүүзүннүг болбас деп дайынчылар санап турар. Ынчангаш дайынчы хөделиишкиннер девискээринде тулчуп турар чаңгыс чер чурттугларывыс тыва малдың эъдин сактып, чоктап турар» – деп, Самба Норбужук чугаалаан. https://vk.ru/wall-201111625_72495


| КАДЫКШЫЛ |

💥Аарыг кижилерге дуза системазы

📢Ноябрь 14-те, амгы үеде кадык камгалалының кол айтырыгларын бирээзин сагындырып турар хүн - Бүгү-делегейниң чигир аарыынга удур хүннү демдеглеп турар. Ноябрь 14-те канад эмчи болгаш физиолог Фредерик Бантингтиң төрүттүнген хүнү, ол коллегазы Чарльз Бест-биле кады 1922 чылда инсулинни тыпкаш, медицинада чаа ажыдыышкынны кылган. КНО-нуң Чиңгине Ассамблеязының шиитпири-биле 2007 чылдан эгелеп бо хүннү ооң удуртулгазы-биле демдеглеп эгелээн.

Бо хүннүң кол сорулгазы – чигир аарыгларының, ооң хевирлериниң, шинчилээр, эмнээр болгаш профилактика аргаларының дугайында билигни калбаа-биле нептередир. Бо хүн күрүнениң, эмчи ниитилелиниң болгаш кижилерниң күжениишкиннерин каттыштырып, бо аарыг-биле холбашкан айтырыгларны шиитпирлээр сорулгалыг.
ТР-де чигир аарыгларынга удур демиселди системалыг чорудуп турар. Республиканың 1 дугаар эмнелгезиниң 21 оруннуг эндокринология салбырында стационарлыг эмнээшкинни берип турар. Аарыг кижилер бедик технологиялыг эмчи дузазын, ооң иштинде инсулин салыр деригни ап турар.
Тыва Республиканың Кадык камгалал яамызы аарыг-биле демиселдиң, ооң иштинде инфраструктураны хөгжүдерин боттандырып, «чигир аарыгга удур школаларга» аарыг кижилерни өөредип, хоочураарын болдурбазының база специалистерни деткиириниң элээн каш хемчеглерин чорудуп турар. 2026-2030 чылдарда чигир аарыы-биле демисежириниң регионалдыг программазын бо чылдың август айда бадылаан.
Программаның кол сорулгалары – аарыгны эге чадазында илередири, аарыг кижиниң байдалын доктаамал хайгаарап көөрү болгаш аарыгның нарыыдаарын болдурбазы болур. Бо ажыл «Узун болгаш идепкейлиг назын» деп национал төлевилел-биле чоруп турар.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның чарлыы-биле эгелээн амгы программаның үндезини эрткен 2024–2025 чылдарның программазында салдынган дээрзин демдеглээри чугула. Эрткен үениң дургузунда үре-түңнелдиг доктаамал ажыл тургустунган.
Бо хүнде аарыг кижилер республиканың эндокринология төвүнде, Кызылдың болгаш кожууннарның 10 тускай кабинеттеринде, диабет ретинопатиязы болгаш лазерлиг эмнээшкин база «Диабеттиг бут» өрээлдеринде эмнедип турар.

ТР-ниң Чазааның парлалга албаны.
«Шын» №45 2026 чылдың ноябрь 19


Видео недоступно для предпросмотра
Смотреть в Max
Дорогие друзья, приглашаем Вас на концерт 🎭🎤🎹🎺
ДОЙУР САЙЫН

«ЫДЫЫМ, СҮЗҮҮМ - ЫРЛАРЫМДА»

В его репертуаре богатая палитра песен как тувинских народных и песен композиторов Тувы.
В концерте прозвучат песни Дойура Сайын в исполнении Заслуженных артистов РТ и примут участие во всех окрасках с хореографическими и вокальными номерами Театр музыки и танца «Саяны»💃🕺, величественными духовыми инструментами Духовой оркестр Правительства РТ им. Т. Дулуша🎺🎷.

🎭 Национальный театр им.В.Көк-оола

📢 2 декабря в 19.00ч

🎟 Билеты можно приобрести по ссылке
market.yurta.site/event/konc...

12+
Ерид: 2VtzqvG19b4


💥Владислав Ховалыг Кызыл-Хая суурда школа тудуун хынаан

📢Республиканың Баштыңы Тываның кыдыг-кызыгаар Мөңгүн-Тайга кожууннуң Кызыл-Хая суурда чаа школа тудуун база катап хынаан. Владислав Ховалыг өөредилге чериниң тудуун бодунуң контролюнда алган. Бо сезон дургузунда ол кызыл-хаяжыларның республика удуртулгазынга кол чагыы болган объектиге ийи катап четкен.
«Бедик даглыг черниң аргыжылгазында болгаш материалдар хандырылгазында бергедээшкиннер турза-даа, даштыкы болгаш иштики ажылдарны дүргедедип, ажылдар калбаа-биле чоруп турар. Амгы үеде объектиде 100 хире кижи хаара туттунган. Бригадирлер болгаш ажылчыннар-биле чугаалаштым, материалдарның шынарын хынап, ажылдың темпизин көрдүм»— деп, Владислав Ховалыг бодунуң блогунга бижээн.
1963 чылда туткан амгы школаның орнунга, 176 олуттуг, спорт залдыг амгы үениң үш каът оран-савазын тудуп турар. Школа көдээ уругларга бедик шынарлыг билиглерни бээр.
Владислав Ховалыг тус черниң чурттакчыларынга объектиниң ужур-дузазын демдеглээш, өөредилге албан чериниң ажыдыышкыны бүдүн суурнуң моон соңгааргы хөгжүлдезинге перспективаларны ажыдар онзагай болуушкун-дур деп айыткан.
Тываның Баштыңы бо чылдың июль, сентябрьда объектини хынап турда, тудугну хуусаазында доозары-биле ажылдың темпизин болгаш ажылчыннарның санын бедидерин тудуг черинге дааскан.
Бо удаада Владислав Ховалыг ажылдың шынарын кудулатпайн, дүргедедирин айтып, а харыысалгалыг ведомство ажылдың шынарын база хуусаазын хыналдага алыр даалганы берген.

А. МОНГУШ.
Чиңгис СААЯНЫҢ тырттырган чуруктары.
«Шын» №45 2026 чылдың ноябрь 19


💥Тывадан ийи башкы кирген

📢Россияның «Билиг» ниитилели биле Россияның Чырыдыышкын яамызының боттандырганы «Билиг.Дагдыныкчылар» деп бүгү-российжи төлевилелдиң 1600 тиилекчилериниң санынче Тывадан ийи башкы кирген. Тиилекчи бүрүзү 52 муң рубль акша шаңналын алыр.

Шагаан-Арыг хоорайның чамдык эртемнерни ханы өөредир 1 дугаар школадан Катерина Анай-оол база Шекпээр ортумак школазындан Шончалай Куулар «Чөвүлекчи-дагдыныкчы» деп бөлүкке тиилээннер.
Шончалай Куулар школаның волонтер отрядының арга-дуржулгазын мөөрейге таныштырган. Оолдар хоочуннарга дузалажып, экологтуг акцияларга киржип, школа хемчеглерин эрттирип турар. Мындыг ажыл уругларга харыысалгалыг болурунга, бот-боттарынга дузалажырынга, командалыг кады ажылдап өөрениринге дузалаарын башкы демдеглээн.
«Оолдарга бо дээрге анаа-ла «буянныг ажыл» эвес, а күш-ажылының түңнелин көрүп турар амыдыралдың езулуг школазы-дыр. Тиилелге дээрге бир дугаарында, бистиң ниити ажыл-херээвистиң чугулазын үнелээри-дир» — деп, Шончалай Куулар чугаалаан.
Чурттуң 86 регионундан ниитизи-биле 1600 башкылар, директорларның кижизидилге талазы-биле чөвүлекчилери болгаш өөредилге организацияларының удуртукчулары төлевилелдиң тиилекчилери болган. Конкурстуг шылгалдалар үезинде киржикчилер боттарының дагдыныкчы практикаларын таныштырып, башкылаашкын айтырыгларын шиитпирлеп, профессионал арга-дуржулгазын көргүскен.
Эң эки түңнелдер көргүскен 220 киржикчиге тускай өөредилге программазы төлевилелдиң чугула уламчызы болур. Декабрь 1-ден 4-ке чедир «Машук» билиглер төвүнге чедиишкинниг арга-дуржулга солчулгазынга болгаш дагдыныкчы практикаларны сайзырадырынга тураскааткан тускай өөредилге программазын эрттирер.
«Билиг.Дагдыныкчылар» төлевилел башкыларны деткииринче, өөредилге организацияларында дагдыныкчы ажылды сайзырадырынче болгаш аныяктарның кижизидилге болгаш профессионал тургузуушкунунга чедимчелиг аргаларны нептередиринче угланган. «Росуруглартөвү» федералдыг күрүнениң бюджет албан чериниң деткимчези-биле «Билиг» российжи ниитилел база Россияның Чырыдыышкын яамызы ону 2026 чылдың апрельден декабрьга чедир боттандырар.

Бистиң корр.
«Шын» №45 2026 чылдың ноябрь 19


💥Дайынның хоочуннары спортта

📢Ноябрь 13-те Бай-Хаак сумузунга Улусчу фронтунуң Тывада салбырының эгелээшкини-биле «СВОи в спорте» деп республика чергелиг спортчу төлевилел эгелээн.

Таңды кожууннуң чагыргазының дыңнатканы-биле алырга, ТШО-нуң киржикчилери адаптивтиг спорттуң аңгы-аңгы хевирлеринге мастер-классты школачыларга эрттирген.

Бичии спортчулар бижек октаарынга, стол теннизинге, хол бөмбүүнге ойнап шенээннер. Элээн каш шөлдерге аңгы-аңгы кичээлдерни тускай шериг операциязының хоочуннары эрттирген.

Улусчу фронтунуң Тывада салбырының эгелээни чаа төлевилел тускай шериг операциязының хоочуннарынга спорт дамчыштыр идепкейлиг амыдыралче эглип келиринге дузалап, күш-культураже элээдилерни хаара тудар сорулгалыг. Организакчылар көжүп чоруур семинарларны республиканың өске кожууннарынга база эрттирерин планнап турар.

Бистиң корр.
Чуруктарны Таңды кожууннуң чагыргазының социал четкиде арнындан алган.
«Шын» №45 2026 чылдың ноябрь 19


💥ТЫВА РЕСПУБЛИКАНЫҢ УЛУСТУҢ АРТИЗИ БАЗА УЛУСТУҢ ХӨӨМЕЙЖИЗИНИҢ ЮБИЛЕЙЛИГ КОНЦЕРТИ

📢Тыва Республиканың улустуң артизиниң база Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизиниң, тыва чоннуң материалдыг болгаш материалдыг эвес ѳнчүзүнүң шылгараңгай нептередикчизиниң чогаадыкчы ажыл-ижининге тураскааткан байырлыг концертинче силерни бүгүдени чалап тур бис!

Бо кежээ көрүкчүлерни чаңчылчаан тыва культураның ханы утка-шынары сиңниккен ырылар-биле база ѳгбелеривистиң уран чүүлүнүң онза хевири болур хѳѳмей-сыгыттың магаданчыг каазы-биле шимеп тургаш белеткеп тургускан тускай программа кѳрүкчүлерни манап турар.

Юбилейлиг концерт тыва үндезин аялгаларның эгээртинмес байлааның, дириг күүселдениң күчү-күжүнүң болгаш бурунгу хөгжүмнүг аас чогаалының чаңчылдарының чажыттарын ажыдып алырынга таарымчалыг байдалды тургузуп турары-биле онзагай.

Ук байырлыг хемчег - салым-чаяанга, хөй чылдар дургузунда уламчылап чоруур чогаадыкчы күш-ажылга болгаш уран чүүлге сагыш-сеткилинден бердинген чорукка хүндүткелдиң демдээ болур. Концерт салгалдарны хей-аът киирип, оларны каттыштырбышаан, аалчыларга уттундурбас сеткил-сагыш хайныышкынын, чаагай сактыышкыннарны сөңнээр.

Хөгжүм, чаңчыл болгаш бедик уран чүүл байырлалынче кирип моорлаңар!

Билеттерни дараазында шөлүлге-биле ап болур аргазы бар: quicktickets.ru/tour/final...

Аныяктарга Пушкин картазы ажылдап турар.

2VtzquhQmkc


| ШҮЛҮК КЫДЫРААЖЫНДАН |

ХАРДА ЧАГААҢ ИЗИ-ДИР
Салым-чолдуң оруктары кадыр-дыр,
Сагыш-чүрек саймааралы берге-дир.
Күскү дээрниң муңгак хөңнү дээштиг-дир,
Күзелдерниң четтирбези кончуг-дур.

Сарыг бүрү дүжүп турар үе-дир,
Саазын ышкаш хадый берип болур-дур.
Кударанчыг, ыглаксанчыг апаар-дыр,
Кудай-биле чаржалажыр мындыг-дыр.

Баштайгы хар чааптарын манаар-дыр,
База катап сеткил чырып келир боор.
Болчаг черде харда чагааң изи-дир,
Бодум ынчан харыы бижиир, ындыг боор...
Дарый ООРЖАК.

ЧАА-ХӨЛ
Чаа-Хөл дээрге чечектелген торгу шынаа,
Чалыыларның ойтулааштаан айдың болчаа,
Дыңгылдайның, хөөмейниң аялгазы,
Тыва чуртум чурумалдыг бойдус байлаа.

Чаа-Хөл дээрге кадыр даглар кашпалдары,
Хая кырлаан чуңма-телер турлаглары,
Чайынналып хээленген далай чалгыы,
Кажан шагда Чиңгис-Хаанның кокпалары…

Чаа-Хөл дээрге хову-шөлдүң хорагайы,
Сыннар эдээ малчыннарның чайлаглары,
Чаяап төрээн авам, ачам төрел аймаа,
Чырык черге аас-кежиим хайыразы.
Буян ЁНДАН.

“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12

709 1 15

💥Төөгү календары

💫Часпас адар Тутатчиковтар

1940 чылдың ноябрь 9-та Кызыл хоорайга ча спортунга ССРЭ-ниң спорт мастери, Россияның алдарлыг тренери Евгений Тутатчиков төрүттүнген.
Тываның көдээ ажыл-агый техникумун дооскаш, Тожуга ажылдап чеде бергеш, ажылдан хостуг үезинде чадан кара адарынга хандыкшый берген. Ол үеде Тывага хамаанчок Совет Эвилелинге безин спортчу чаны болгаш согуннарны тып алыры дыка берге турган. Оларны Украинада Львов хоорайда хаактар чазап бүдүрүп турган “Динамо” фабриказынга 1960 чылдарның эгезинде клён дээш өске-даа ыяштардан кылып эгелээн. Ол фабриканың ча, согунун Совет Эвилелиниң Тыва ышкаш девискээрлеринге тып алыры барык болдунмас херек. Ынчангаш Евгений Тутатчиков ча, согунну чазап алырының аргаларын журналдар, солуннардан дилеп номчуп, боду чазап турган. Ча спортунга оолдар, уругларны хаара тудуп, оларны ча адарынга бодунуң чазап алганы чаларын ажыглап өөредип эгелээн. Шак ынчаар ча спорту Евгений Тутатчиковтуң бүгү назыда ажыл-херээ апарган.
1970 чылдарның төнчүзүнде Евгений Викторовичиниң өг-бүлези Таңды кожуунга көжүп келген. Дүрген суурга ча спортунуң секциязын ол организастаан. Ол үеде фабрикага бүдүрүп үндүрген спортчу чаларны тып, садып ап болур апарган. Хөй-ниитижи тренерден профессионал тренер ажылынче Евгений Тутатчиковтуң оруу ынчаар эгелээн. Кызылга көжүп келгеш, база ча спортунуң тренеринге ажылдай берген. Ча спортунга ССРЭ-ниң болгаш Россияның спорт мастерлерин белеткээн. Өөреникчилериниң бирээзи Михаил Оюн 2012 чылда Лондон хоорайга Паралимпиадага хууда хүлер медальды чаалап алган. https://vk.ru/wall-201111625_72292

706 1 17

| ТЫВАНЫҢ ЧОГААЛЧЫЛАРЫ |

Моңгуш Доржу, ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

Элээди назынында-ла Моңгуш Доржу шүлүктерни бижип эгелээн. Шүлүктериниң баштайгы чыындызы «Сында одаглар» 1965 чылда чырыкче үнген. «Ынакшыл», «Хөрлээ», «Суг-чинчилер» деп шүлүктер чыындыларының автору. Л. Кокышевтиң «Аринаның амыдыралы» романы, В. Липатовтуң «Ой күске», М. Каримниң «Аалывыста аас-кежии» деп тоожузу дээш ССРЭ-ниң болгаш делегейниң чогаалчыларының чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Моңгуш Доржунуң хөй санныг шүлүктери болгаш новеллалары боттарының янзы-бүрү уяранчыг лириктиг хөөннери-биле номчукчуларның сонуургалын хаара тудуп, оларның сагыш-сеткилинде сарынналып чоруурлар.

АВАМНЫҢ ЫРЫЗЫ
Арай чолдак дурт-сынныг,
Адыжында хаварыктыг,
Каас торгу кетпейн чораан
Кадай кижи мээң авам.
Казыргы дег чалыы өйү
Кавайывыс чанынга эрткен.
Бачым чылдар шылгалдазы –
Бажының дүгү көгээрерген.
Ырак черлер кезип чорааш,
Ындынналып сарынналгаш,
Авайымның өпей ырын
Аялга дег дыңнап чордум.
Өлүм билбес күштүг ырлар
Өпей ырдан дузун алыр.
Амыдырал тыны сиңген
Авам ыры мөңге дириг.
* * *
Дөргүнектиӊ чечээ болуп хуула бергеш,
Аяс хүндүс оӊуп каарын күзевес мен.
Төнчүзү чок чуртталганы алдаржыткан,
Ада-чуртум өткүт үнү болуксаар мен.
Өлбес үнүм дазыл-дөзү чонумда-дыр.
Өртемчейниӊ чырык хүнү дыӊнап турар.
Чоргааралым, ынакшылым чонда сиӊген.
Чогаалдарым үндезинин оон алган.
Ада-чуртка ынак кижи бүрүзү-ле
Аккыр сүт дег сагыштыг деп бүзүрээр мен.
Ынчангаштыӊ өткүт үнүм диӊмиттиг-дир,
Ынакшылдыӊ чалын-одун чүгленген-дир.
1974 https://vk.ru/wall-201111625_72291


💥Эрес-кежээ парикмахер

📢Херээжен улустарның аразында ажыл-ижинге кызымак, салым-чаяанныг кижилер хөй. Оларның бирээзинге Таңды кожууннуң чурттакчызы, эрес-кежээ Чинчи Намдакты адап болур. Ол–эр, херээжен улустуң, бичии уругларның бажының дүгүн таарар болгаш янзы-бүрү хевирге чашты кааставышаан, эмнээшкиннер чорудар тускай мергежилдиг специалист, хуу сайгарлыкчы.
Ооң өскен-төрээн сууру — Дүрген. 1997 чылда Сосновка суурнуң ортумак школазын дооскан. Эртем-билигге чүткүлдүг болгаш, Кызылдың уран чүүл училищезиниң «Чурулга уран чүүл» салбырынче кирип алгаш, 2001 чылда «Черчение болгаш чурулга башкызы» деп мергежилди чедип алган.
Амыдыралынга херек апаарын билгеш, 2003 чылда Кызылдың тускай өөредилге төвүнге «Парикмахер» деп мергежилдиң курузун дооскан. 2011 чылда автотранспорт башкарар курстарга өөренгеш, машина башкарар документини холга алган. Өөредилгеге кызымак, бурунгаар көрүштүг болгаш, Тываның күрүне университединге 2015 чылда тудуг мергежилинге дээди эртемни чедип алган.
Чинчи школага-ла уран чүүлдү дыка сонуургаар турган. Студент чылдарында үргүлчү-ле чараштаныр салоннарже барып, көрүп, шиңгээдип алырын күзеп чораан. Ынчангаш парикмахер мергежилди чедип алгаш, өөнүң ээзи-биле Дүрген суурда бажыңының бир талазын ажылдаарынга таарымчалыг кылдыр дерип алганнар.
https://vk.ru/wall-201111625_72290

662 1 15

I БОЛГАН ТАВАРЫЛГА I

💥Чазыйлаан адыглар оорларны туткан

2026 чылда Россияның девискээринге чазыйлаан адыглар дугайында интернет четкиде, солун-сеткүүлде бо-ла бижип турарын номчуп, көрүп-даа турар болгай бис. Тывага база дыка хөй адыглар чазыйлааш, мал-маганче халдап, кижилерниң амы-тынынга чедип, кемдээшкиннерни суг чедиргеннер болгай.
Таптыг-ла 1987 чылда Тывага адыглар база чазыйлаан таварылгалар турган. Ол үеде Таңды районнуң ИХК-ниң ажылдакчылары, совхозтарның даргалары-биле быжыг харылзаалыг ажылдап, күскү үелерде оор-суукка удур рейдилээр чаңчылдыг турган. Бир катап “Тока” совхозтуң директору биле ИХК-ниң ажылдакчылары рейдилеп чорупкан бис. Элегес суурдан ырак эвесте Даш-Кажаа кыштагны таварып, Хүн-Көрбес дагның эдээн эрткеш, Каък уунче бар чор бис. Машинаны директор боду мунуп алгаш чораан. Тараа шөлүнде бригада турлааның чоогунга кыштаг чаны-биле дүне 3 шак үезинде эртип чыткаш, 4 аътты өртеп каанын көрүп каан бис. Директор кыштагда малчында аъттар барын билир болгаш, хынап көөрү-биле аъттарның турар черинге халдып чеде берген. Машинаның чырыынга хынап көөрүвүске, «67» дугаарлыг болгаш кондаалайында «СР– совхоз Россия» таңмалыг совхозтуң аъттары болган. Оон дораан малчынның кыштаанга чеде бээривиске, ыттары-даа ээрбес. Бажыңче кирип кээривиске, дөрде 4 аныяк оол удуп чыдырлар.
Бажыңның ээзи туруп кээрге, директор малчынны кончуп:
— Чүү кончуг удуур кижи сен? Машиналыг улус бажыңың чанынга чортуп чедип кээрге, үнүп көрбес-даа, ыттарың суг дааштан ээр-бес — деп айтырган.
Малчын тургаш:
— Дүне кыштагже чазыйлаан адыг халдаан, бо удуп чыдар оолдарже база халдаан болду. Оон оолдар адыгдан корткаш, аъттарын бажың чоогунга өртеп кааш, удуп чыдарлары ол. Хемчик кожуунче бар чыдар оолдар-дыр, Таңдыда төрелдеринге чорааннар — деп, малчын харыылады.
Аъттарның кондаалайында демдээн көргеш, оолдар оорлар деп даргалар дораан билип каан болгаш, удуп чыткан оолдарны оттуруп, чаңгыстап машина иштинге олуртуп алгаш, тайылбырларын ап эгелээннер.
Оолдар баштай хөрлээр бодааннар, ынчалза-даа аъттар оорлаанын чугаалап бергеннер. Барыын-Хемчик районнуң Аяңгаты суурдан Таңдының Арыг-Бажы суурда чурттап турар чаңгыс чер чурттугларынга келгеш, чанарда ферманың аъттарын оорлаан болдулар. Кыштаг чоогунга чазыйлаан адыг халдап кээрге, оттуг-ыяш кыпсып, алгырып-кышкырып тургаш адырлып алганнар болду. Бир бениң эмиин адыг холунуң дыргаа-биле балыглап каанын база чугааладылар.
Аъттарны хавырган дугайында протоколду тургускаш, малчынга быжыглап кааш, оолдарны машинага олуртуп алгаш, Элегес суурга чедип келдивис. Директорнуң ажылдаар өрээлинден Бай-Хаактың милициязынче телефоннаан. Оперативтиг бөлүк «Россия» совхозче үнүүшкүннү кылгаш, Газ-53 маркалыг машиналыг чолаачыларны «С. Тока» совхозтуң малчынының кыштаандан аъттарны чүдүрүп алыры-биле чорудупкан.
Бир эвес адыг оорларже халдаваан болза, олар шагдааларга туттурбас турган боор. https://vk.ru/wall-201111625_72289


💥ТЫВА РЕСПУБЛИКАНЫҢ УЛУСТУҢ АРТИЗИ БАЗА УЛУСТУҢ ХӨӨМЕЙЖИЗИНИҢ ЮБИЛЕЙЛИГ КОНЦЕРТИ

📢Тыва Республиканың улустуң артизиниң база Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизиниң, тыва чоннуң материалдыг болгаш материалдыг эвес ѳнчүзүнүң шылгараңгай нептередикчизиниң чогаадыкчы ажыл-ижининге тураскааткан байырлыг концертинче силерни бүгүдени чалап тур бис!

Бо кежээ көрүкчүлерни чаңчылчаан тыва культураның ханы утка-шынары сиңниккен ырылар-биле база ѳгбелеривистиң уран чүүлүнүң онза хевири болур хѳѳмей-сыгыттың магаданчыг каазы-биле шимеп тургаш белеткеп тургускан тускай программа кѳрүкчүлерни манап турар.

Юбилейлиг концерт тыва үндезин аялгаларның эгээртинмес байлааның, дириг күүселдениң күчү-күжүнүң болгаш бурунгу хөгжүмнүг аас чогаалының чаңчылдарының чажыттарын ажыдып алырынга таарымчалыг байдалды тургузуп турары-биле онзагай.

Ук байырлыг хемчег - салым-чаяанга, хөй чылдар дургузунда уламчылап чоруур чогаадыкчы күш-ажылга болгаш уран чүүлге сагыш-сеткилинден бердинген чорукка хүндүткелдиң демдээ болур. Концерт салгалдарны хей-аът киирип, оларны каттыштырбышаан, аалчыларга уттундурбас сеткил-сагыш хайныышкынын, чаагай сактыышкыннарны сөңнээр.

Хөгжүм, чаңчыл болгаш бедик уран чүүл байырлалынче кирип моорлаңар!

Билеттерни дараазында шөлүлге-биле ап болур аргазы бар: quicktickets.ru/tour/final...

Аныяктарга Пушкин картазы ажылдап турар.

2VtzquhQmkc


| ЧААГАЙЖЫДЫЛГА |

💥Доора-Хемде чаа оран-сава

📢ТР-ниң Баштыңы Владислав Ховалыгның саналы-биле «Ареал» компаниязы Тожу кожууннуң төвү Доора-Хем сумузунда ниити шөлү 850 дөрбелчин метр спорт залын тудуп дооскан.

Ол Тожу кожуунда эң-не улуг оран-сава болган. Аңаа мини-футбол, хол бөмбүү, баскетбол болгаш хүрештиң аңгы-аңгы хевирлерин ойнап болур. Бичии уруглар-даа, улуглар-даа база тус черниң спортчу школазының кижизиттирикчилери-даа ойнап болур. Оон ыңай кожуун чергелиг маргылдааларны база аңаа эрттирип болуру онза.
Спортчу комплексте чунар кабинкаларлыг солуттунар өрээлдер болгаш тренерниң кабинеди база дериг-херекселдер сугар тускай өрээл бар. Чылыгны хандырары-биле модульдуг котельнаяны салган, а сугну бот-тускайлаң скважина хандырып турар.
«Тываның социал-экономиктиг хөгжүлдезинге киржилгевис дээш өөрүп тур бис. Доора-Хемде туттунган спортчу зал республикага «Ареал» компаниязының тудуп бергени ийи дугаар улуг оран-савазы болуп турар. 2025 чылда ындыг хевирлиг спорт залды Эрзин кожууннуң төвүнге туткан бис. Оон аңгыда Тываның өске-даа сумуларынга биче хемчээлдиг спорт залдарны тудуп турар бис. Ол ажылывысты ам-даа уламчылаар бис» – деп, «Ареал» компаниязының чиңгине директору Владислав Свиблов чугаалаан.
Ыраккы Доора-Хемде 3 муң ажыг кижи чурттап чоруур. Бо хүннерге чедир Доора-Хемге чылдың дөрт эргилдезинде ойнаар спорт залы турбаан дээрзин сагындыраал.
«Ареал» дээрге Сибирьде, Россияның Ыраккы Чөөн чүгүнде болгаш Арктикада өңнүг, ховар болгаш үнелиг металлдарның чыдыннарын дилеп-тывар Россияның даг-болбаазырадылга болгаш металлургия компаниязы-дыр. Забайкальеде, Камчаткада болгаш Хабаровск девискээрлеринде, Бурят Республикада база Чукот автономнуг округта кол бүдүрүлге төптери мөөңнеттинген. Компанияда 16 муң ажыг хамаатылар ажылда хаара туттунган.

/ Бистиң корр.
Чурукту болгаш медээни «Ареал» компаниязының парлалга албанындан алган.
“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12

Показано 20 последних публикаций.