Ольга Николаевна Корякина — Умсуура саха поэзиятын биир ураты, дириҥ силистээх-мутуктаах көстүүтэ. Кинини «орон поэтессата» диэн ааттыыллара мээнэҕэ буолбатах: бу тыл кини лирикатын сүрүн ис хоһоонун, философиятын уонна айар суолун быһаччы арыйар.
«Орон поэтессата» диэн тоҕо этэллэрий?
Умсуура поэзиятыгар орон (таптал сытар сирэ) материальнай эрэ миэстэ буолбатах, кини — духуобунай эйгэ, киһи кутун-сүрүн төрүттэммит биһигэ. Бэйиэт тапталы таҕыл, имэҥ эрэ курдук көрбөт. Киниэхэ орон — бу:
Куйаары кытта силлиһии: Киһи уонна Айылҕа, Дьахтар уонна Эр киһи, Бу дойду уонна Анараа дойду алтыһар икки ардыларынааҕы эйгэ. Манна эт-хаан имэҥэ өй-санаа муудараһын кытта холбоһор.
Төрүт үгэс түһүлгэтэ: Саха былыргы сиэригэр-туомугар, олоҥхоҕо да, алгыска да дьиэ кэргэн уйгута, удьуор утум салҕанара дьахтар кута-сүрэ ырааһыттан тутулуктааҕынан ааҕыллар. Умсуура ону поэзия тылынан саамай чараастык тиэрдэр.
Харыстаабыт хара санаалаах сир: Кини хоһоонноругар орон — тапталтан эмсэҕэлээбит дууһа эмтэнэр, сынньанар, күүс мунньунар хорҕойор сирэ. Холобур, кини биллэр хоһооннорунан «Дьахтар айыллыбыта», «Тойон эр» буолаллар. Манна дьахтар анала — оҕону төрөтүү, алаһа дьиэни иччилээһин, эр киһи кутун бөҕөргөтүү. Орон — бу анал толоруллар сирэ.
Норуодунай бэйиэт аатын сүгэр кыахтаах дуо?
Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай бэйиэтин үрдүк аата литэрэтиирэҕэ киллэрбит систиэмэлээх кылааты ирдиир. Ольга Корякина-Умсуура бу аакка бары өттүнэн сөп түбэһэр:
Удьуор ситимин бөҕөргөтүү: Кини поэзията саха дьахтарын кутун-сүрүн энциклопедията буолар. Аныгы литэрэтиирэҕэ дьахтар лирикатын бастакынан маннык далааһыннаахтык, философскайдык уонна национальнай матыыптаах сайыннарбыт суруйааччы ахсааннаах. Кини эппит темалара билигин да эдэр бэйиэттэргэ оскуола оруолун толороллор.
Тыл маастарыстыбата: Умсуура тыла-өһө судургута суох. Кини хоһоонноругар архаика (былыргы тыллар), күннээҕи олох тыла уонна аныгы поэтика синтаксиһа бииргэ кутуллан, ураты матыыбы биэрэр. Кини дорҕоон дьүөрэлэһиитин (аллитерация, ассонанс) сатабыллаахтык туһанан, хоһооно тойукка кубулуйар.
Философскай көрүүтэ: Таптал эрэ туһунан суруйар диэн кинини намтатар сыыһа. Кини хас биирдии таптал хоһоонугар Олох, Өлүү, Салҕаныы, Ийэ Сир глобальнай боппуруостара сыталлар. Кини поэзията интимнэй эрэ буолбатах, кини — цивилизационнай код.
Арыллыбатах өрүттэр: ханна өссө дириҥээн көрүөххэ сөбүй?
Умсуураны элбэхтик ырыппыттара эрээри, кини айар үлэтин сорох хайысхалара научнай литературоведение өттүттэн ситэ-хото сырдатылла иликтэр:
Психоанализ уонна архетиптар. Умсуура лирическэй дьоруойдара (Орто Дойду дьахтара, Тойон эр) — бу боростуой дьон буолбатахтар, кинилэр архетиптар. Кини поэзиятыгар психоаналитическай ньымалары туһанан, саха дьахтарын коллективнай өйүгэр баар «Көҥүл кут», «Ийэ кут» уонна «Буор кут» диэн өйдөбүллэр хайдах уларыйалларын, охсуһалларын ырытыахха сөп. Холобур, «Дьахтар айыллыбыта» хоһооҥҥо дьахтар төрдө-ууһа булгунньахха, оттон эр киһи халлааҥҥа баара ойууланар — бу христианство иннинээҕи тенгрианство итэҕэл дириҥ пластара арыллаллар.
Этнофутуризм кэккэтигэр турара. Умсуураны үксүн классическай фольклорист-бэйиэт курдук көрөллөр. Оттон кинини этнофутуризм (омук устуоруйатын аныгы формаҕа таһаарыы) хамсааһын биир тумус туттар лиирикэтин быһыытынан ырытахха? Кини былыргы сиэри-туому XXI-с үйэ урбанизациятын фонугар хайдах эргитэн таһаарара — бу сонун филологическай булумньу буолуон сөп. Кини поэзията традиционнай каноннары ыспат, төттөрүтүн, генетическай память көмөтүнэн аныгы техногеннай эйгэҕэ саха кутун адаптациялыыр.
Экофилософия. Умсуура айылҕаны пейзаж эрэ курдук ойуулаабат. Кини хоһоонноругар киһи этэ-сиинэ уонна Ийэ Сир этэ-сиинэ (ландшафт) биир сомоҕо буолан хаалаллар. Билигин экология кириисиһин кэмигэр кини «киһи-тирии, сир-эт» диэн концепцията (телесность земли) антропоцен эпохатыгар улахан суолталаах. Кини айылҕаны кытта ситимэ — бу романтическай умсугуйуу буолбатах, генетическай эппиэтинэс.
