Кырган-аваның он үш харга чедир назылыг уругларга чөкпек чиртир ёзулалы турган. Ол ёзулал чылдың кандыг-даа шаг эргилдезинде болур. Кырган-аваның өөнге уруглар чыглып келир. Кырган-авазы оларның шуптузунга чөкпээн бузуп бээр.
Чөкпектер янзы-бүрү холуктуг болгулаар. Чижээлээрге, чодураалыг чөкпек, бестиг чөкпек, үүргенелиг чөкпек, ааржылыг чөкпек, тараалыг чөкпек, мыйырактыг чөкпек, айлыг чөкпек, ыт-каттыг чөкпек. Чөкпек чиген уруглар думаа-ханаадан белен-селен аарбас болур дижир.
Хензиг чаштар кырган-авазының өөнге чыглып келир. Кырган-авазы хымыраан хайындырып бээр. Хымыраан ишкен уругларның ижин-баары эки ажылдаар дижир.
Сагылганың сөөлүнде ёзулал тыптып келген. Сагылганы бир чамдык тывалар сагывас-даа турганнар. Ынчаарга ёзулалды тывалар албан эрттирер турган. Ёзулал дээрге чоннуң амыдыралындан бодараан болгаш ылаңгыя малчын чоннуң аразынга кончуг нептерээн турган. Эрги ёзулал база катап эргилип кел чыдар.
Сүтке болгаш сүттен кылган чемге хамаарышкан чаңчылдар
Тываларның аразынга сагылгалардан, ёзулалдардан артык нептерээн чүве болза ыдыктыг чаңчылдар болур. Сүт-биле холбашкан ыдыктыг чаңчылдар кандыг-даа ызыгуурнуң кижилеринге бир дөмей турган.
Быштак чажар чаңчыл хөй улус чыылган байырлалдар-биле холбашкан. Чижээ, буга бажы дагаан черге онаан октаан мөгелер алгы кырында делгеп каан дилиндек-дилиндек быштакты адыштааш, көрүкчүлерниң талазынче чаларадып чажыптар. Ооң утказы болза тыва чон мөгелерин ак чеминиң дээжизи-биле чемгерип турары, шилиндек мөгелер чыылган чонга бодунуң сартыын берип, бай шинчизин бүгүдеге илередип
Аяк сүт тудар чаңчыл тываларның аразынга кончуг нептерээн. Хүндүлүг кижини арт кырындан уткуурда, кежиг аксындан, орук белдиринден бир аяк сүттү хүндүлүг кижи өргүп сунар. Ак сүт, ак сеткилдиг кижи болгаш ак орук даады тудуш дижир.
Алган дөзү:
kntuva.ru/post/9/1384/
Момбулай Оралмаа, редактор Национальной библиотеки им. А. С. Пушкина РТ.
Монгуш К.-Л. «Тыва чоннуң бурунгу ужурлары» .