Тыва Чазак

🔹Тыва Республиканың Чазааның аппарат хуралынга «Социал хөмүр» төлевилелдиң бо сезонда күүселдезин чугаалашкан. Регион Чазааның 2026 чылдың июль 22-де үндүрген доктаалында доктаатканы езугаар, төлевилел чаарттынган хевирге бо күстен эгелеп уламчылаар. Ам төлевилелдиң киржикчилери хөмүр-даш орнунга акша-хөреңги компенсациязын алыр. Ол дээрге хамаатылар хөмүр-дашты боттары садып алгаш, ооң бадыткалын социал камгалал органнарынче киирер. Төлевилел дүрүмүнде көрдүнгени езугаар, ол түңнү оларга эгидип бээр.

Эрткен неделяда тус чер блогерлериниң дыңнаткан байдалын база хуралда көрген. Төлевилелге киржип турар чурттакчылар хөмүр-даш садып алганың дугайында чугула документилерни складтар ээлери бербейн турарын хомудап дыңнаткан. Тывада ажылдап турар шупту складтар, өнчү ээзинден хамаарылга чокка, садып алыкчыларга квитанцияларны бээр ужурлуг деп, энергетика болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый сайыды Эдуард Куулар айыткан.

«Бир эвес хажыдыышкын бадыткаттынар болза, складты реестрден үндүрүп, чурттакчы чонга чиигелделиг өртек-биле одаар чүүлдү садар эргезин казып болур» - деп, ол демдеглээн. Куулар мындыг хевирлиг чурум хажыдыышкыннарын яамыга дарый дыңнадырын чуттакчы чондан дилээн. «Ындыг дыңнадыгларга харыыны дүрген берип турар бис» - деп, ол немээн.

Тываның Чазааның Чазааның Даргазының оралакчызының хүлээлгезин күүседип турар Уран-оол Ондар кожуун чагырга даргаларынга тус черниң одаар чүүл складтарының удуртулгазынга ындыг болуушкуннарны болдурбазын сагындырып, а чаа социал төлевилелде чаартылгалар күш киргениниң дугайында тайылбыр ажылын чонга чорударын негээн. Федералдыг үндүрүг албанының эргелели чурттакчыларга контроль-касса техниказы чокка ажылдаары манавааны хыналдаларга таваржырын одаар чүүл складтарынга сагындырып, бир эвес оларда ол аппарат чок болза, ону дүрген садып алырын айыткан.

«Социал хөмүр» төлевилел-биле компенсация алыр дизе, хамаатылар тус черниң социал камгалал албан черинге бадыткал документилери болгаш одаар чүүл садып алганының дугайында чекти азы квитанцияны киирерин сагындыраал.

Компенсацияның хемчээлин республикада чурттакчылыг черлерге хөмүр-даштың доктааткан өртээнге даянып, дараазында хемчээлдер-биле санаар:
* Мөңгүн-Тайга кожууннуң чедери берге чурттакчылыг черлерде азы Эрзин кожууннуң Качык суурда чааскаан чурттап турар пенсионерлерден аңгыда, хамаатыларның шупту категорияларынга 2,145 тонна хөмүр-даш азы 4,8 куб метр одаар ыяш;
* Мөңгүн-Тайга кожууннуң чедери берге чурттакчылыг черлерде азы Эрзин кожууннуң Качык суурда чааскаан чурттап турар пенсионерлерге 2 тонна хөмүр-даш.

Бо чылын социал дузаже билдириишкин дужааган хамаатылар кадыг одаар чүүлдү садып алганының бадыткалын тус черниң социал камгалал албан черинче немей киирер.

Төлевилелдиң киржикчилери кандыг-бир айтырыглыг болза, тус черниң күш-ажыл болгаш социал хөгжүлде эргелелинче азы Тыва Республиканың Күш-ажыл болгаш социал политика яамызынче 8 (39422) 2-17-19 дугаарлыг телефон-биле харылзажып болур.

Кадыг одаар чүүлдү садып алырының, квитанциялар болгаш чектер дугайында айтырыгларны 8(39422) 5-16-86 дугаарлыг телефонче (ТР-ниң Энергетика яамызының энергетика килдизи, ажыл хүннеринде) долгап болур.

Компенсацияны чылда чаңгыс катап бээр. Немелде информацияны болгаш ону долдурарынга дузаны бо шөлүг алыр: max.ru/mintrudrtbot деп арындан көрүп болур.

🔹 Тывада спортчу инфраструктура идепкейлиг хөгжүвүшаан. Саң-хөө организациязы биле Тыва Республиканың Чазааның аразында дугуржулгага үндезилеттинген ол ажыл-чорудулгага Ажаалга банкызы-биле регионнуң кады ажылдажылгазы улуг рольду ойнап турар.

Бо чылын банкының деткимчези-биле республикада он чаа спорт шөлдерин тудары планнаттынган, оларның чедизи найысылал Кызылда. Чонга чедингир ол объектилерниң алдызын бо үеде эптеп тургускан, а чаа тренажер зоналары ажыглалче кирген. 3, 9, 15 дугаарлыг школалар девискээринде, ол ышкаш солагай, болгаш оң талакы дачалар ниитилелдеринде, Титов кудумчузунда 23 дугаар бажың чанынга оларны тудар.

Чаа спортчу зона бүрүзүнде күш-шыдал белеткелинге 11 тренажерларны дерип, бокс грушалары биле канаттарны аскан. Шупту дериг-херекселдер бедик шынарлыг, сертификаттыг болгаш билдингир бүдүрүлгелерге бүдүрген. Чурттакчы чонга эптиг болзун дээш, шөлдерде сандайларны салган, тренажер дериг-херекселдеринде айыыл чок чоруктуң тодаргай тайылбырларын аскан.

Ажалага банкызының Кызылда салбырының эргелекчизи Алина Таспанчиктиң чугаалааны болза, шөлдерде резин шывыгларны чадып, телефоннар зарядтаар дериг-херекселдерни кылган.

Ындыг спортчу шөлдерниң бирээзи, Титова кудумчузунда 23 дугаар бажың хериминде спортчу зона, күш-культура белеткелиниң болгаш идепкейлиг дыштанылганың чери апарган. Чурттакчылар өөренген азы ажылдаан соонда, күш-дамыр белеткелин чорудуп, үезин чөптүг эрттирип турар. Оларның бирээзи, 18 харлыг Доржу-Серен кичээлдээр программазын тургусчуп берген эжи-биле кады чоокта чаа тренировкалап эгелээнин чугаалаан. Таарымчалыг черде спортчу шөлчүгеш доктаамал тренировкалаар арганы берген.

«Өске девискээрге тренировкалап турган улус бис, ынчалза-даа бо черниң чедери таарымчалыг болгаш белен-дир. Чадаг-терге оруу-биле таваар чедип келгеш, тренировканы эгелеп алыр» – деп, Доржу-Серен демдеглээн. Бажың чоогунда ындыг спортчу шөлдер аныяктарны идепкейлиг амыдыралче хаара тудар ужуруг деп, ол санап турар.

«Мындыг шөлчүгештер хөй-ле болурун күзээр-дир. Кажан тренировкалаар черлер турда, кижилер боттарынче сагыш салып эгелээрлер. Ынчалдыр корум-чурумга өөренир. Таакпылап азы арагалап, үезин анаа-ла чидирериниң орнунга, маңаа келгеш, спорт-биле өңнүктешкени дээре» - деп, ол чугаалаан.

Эрткен чылын кады эштежилге езугаар, Кызыл биле Ак-Довурак хоорайларның кулумчуларында баштайгы спортчу шөлдер туттунган. Шумов алышкыларның тураскаалының чанында шөлчүгеш үениң шылгалдазын чедиишкинниг эрткен: бир чыл дургузунда улуг «чүъктү» шыдажып, даштыкы хевирин болгаш ажылдаарын кадагалап арттырган. Хүннүң-не улустуң хөйү-биле мында кээп турары, ол төлевилелдиң ужур-дузалыын бадыткап турар деп, мэрия демдеглээн.

Регион биле саң-хөө организациязы бо чылдың июньда, оон-даа үр хуусаа дургузунда кады ажылдаар база спортчу инфраструктураны хөгжүдер ажылдарны уламчылаарын чаарттынган дугуржулга-биле бадыткаанын сагындыраал. «Спорт кижи бүрүзүнге чедингир болур ужурлуг. Аныяктарывыс күштүг-шыырак өзүп, кадык келир үени шилип алырынга байдалдарны ам-даа тургузар бис» - деп, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг демдеглээн.

🔹 Россияның Националдар херектериниң федералдыг агентилели 2026 чылдың ноябрь 3-тен 12-ге чедир партнерлары-биле кады «Улуг этнографтыг диктант» деп XI-ги делегей чергелиг чырыдыышкын акциязын эрттирер. Акция бүгү-российжи хамааты бот-тускайлаңны быжыглаарынче, чаңчылчаан российжи сүлде-сүзүк болгаш мөзү-шынар үнелиг чүүлдерин нептередиринче, төөгүнү өскертир дээн оралдажыышкыннар-биле демиселче угланган.

«Улуг этнографтыг диктант» — Россияның болгаш даштыкы чурттарның чурттакчыларынга бистиң чуртувуста чурттап чоруур чоннарның езу-чаңчылдарының, дылдарының, төөгүзүнүң, культуразының дугайында билиглерин хынаар онзагай арга болур.

Акция чаңчыл езугаар ийи хевирге эртер:
- боду киржир – Россия Федерациязының субъектилеринде, даштыкыда Российжи бажыңнарда база Россияның Даштыкы херектер яамызының даштыкыда албан черлеринде шөлчүгештерни организастап, акцияны делегейде калбарткан. Ийи муң ажыг офлайн шөлдер, оларның аразында бүгү чуртта 250 ажыг онзагай хөй-ниити шөлдер бүрүткеттинген;
- онлайн — географтыг туружу хамаанчокка, диктантыны кижи бүрүзү киржир аргалыг болзун дээш, Акцияның албан езузунуң курлавырларынга бижиир.

Акция чорудуу-биле Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылынга тураскааткан диктантыда айтырыгларны тускай шериг операциязының киржикчилери болгаш Россияның чоннарының төлээлери видео дамчыштыр салыр.

2026 чылдың декабрь 12-де, РФ-тиң Конституция хүнүнде, акцияның түңнелдерин чаңчыл езугаар чарлаар.

Акцияның дугайында тодаргай медээлерни, ооң иштинде сайтыларга бүрүткедирин болгаш онлайн хевирге киржирин, Акцияның албан езузунуң сайтыларындан көрүп болур: xn--h1aheeim0f.xn--p1ai/

Акцияның партнерлары: Россияның Эртемнер Академиязының Н.Н. Миклухо-Маклай аттыг этнология болгаш антропология институду, Россия Федерациязының Культура яамызы, Хамаарышпас күрүнелер эптежилгезиниң херектериниң, даштыкы чурттарда чаңгыс чер чурттуглар болгаш делегей чергелиг гуманитарлыг кады ажылдажылга талазы-биле федералдыг агентилел.

🔹 Башкыларның кол байырлалы – Башкы хүнүнүң бүдүүзүнде, Тываның Сүт-Хөл кожууннуң Бора-Тайга школазында орус дыл болгаш чогаал башкызы Розалия Кууларга «Россия Федерациязының алдарлыг башкызы» деп атты тывыскан. Республиканың Баштыңы Владислав Ховалыг Россияның Президентизиниң чогуур Чарлыы-биле ол хүндүлүг атты тывысканын Макс национал мессенджерде бодунуң арынынга дыңнаткан.

Регионнуң удуртукчузу Розалия Бораевна бодунуң амыдыралының 50 чылын уруглар-биле ажылдаарынга тураскаатканын тайылбырлаан. «Ооң чартык чүс чыл дургузунда ажыл-ижи Тывада чарлаттынган Чогаадыкчы ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылынга дүгжүп турар. Ол кичээлдери-биле аныяк өскенге тыва ужур-чаңчылдарга болгаш төрээн культуразынга хүндүткелди дамчыдып чоруур» - деп, ол айыткан.

Башкының өөреникчилери шылгалдаларга бедик демдектерни көргүзүп, эртем олимпадаларынга, фестивальдарга болгаш чогаадыкчы мөөрейлерге шаңналдыг черлерни ээлеп турар. Дыка хөй доозукчулары эртем доктору болгаш специалистер апарган, амгы үеде чурттуң аңгы-аңгы регионнарында ажылдап чурттап чоруур. Оларның хөй кезии дагдынкчызының үлегерин эдерип, башкы мергежилди шилип алганнар. Школаның командазы 2025 чылда Ломоносов олимпиадазының зона кезээнге бирги черни алган.

Сүт-Хөл кожууннуң Бора-Тайга суурда уругларга орус дылды өөредиринге чээрби чылды тураскаадып, башкылап ажылдаан башкы 1976 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң Хайыракан 8 чыл школазынга улуг пионер вожатыйы бооп башкы ажылын эгелээн.

Розалия Бораевна – Россия Федерациязының улус өөредилгезиниң тергиини, күш-ажылдың хоочуну, Сүт-Хөл кожууннуң өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы, профессионал мергежил мөөрейлериниң хөй санныг тиилекчизи болгаш номинантызы. 2022 чылда Тыва Республиканың Баштыңы ооң ада-чурт өөредилгезин болгаш кижизидилгезин хөгжүдеринге киирген үлүг-хуузун демдеглеп, «Тыва Республиканың Улустуң башкызы» хүндүлүг атты тывыскан.

Владислав Ховалыг Розалия Бораевнага бо төлептиг күрүне шаңналы-биле байыр чедиргеш, ооң буянныг ажыл-ижинге, уругларның келир үезинге киирген үлүг-хуузу дээш сеткилиниң ханызындан өөрүп четтиргенин илереткен.

🔹Тыва Республикада Россияның камгалал сайыдының кубогу дээш спортчу хүрешке делегей чергелиг 4 дугаар маргылдаа чоруп турар. Республиканың Баштыңы Владислав Ховалыгның чугаазы-биле алырга, дөрт дугаар эртип турар шериг маргылдаазы Тывага улуг алдар-хүндү болур болгаш, ооң-биле чергелештир күш-культураның хөгжүлдезинде ачы-хавыяазын демдеглээни болуп турар.

«Маргылдааның киржикчилериниң географиязы чылдың-на улгаткан. Бо удаада 14 чурттуң мөгелери тыва хевистер кырынга хүрешкен. Бразилия биле Шри-Ланка дээн ышкаш, чаа чурттарның немежип келгени өөрүнчүг-дүр. Хүндүлээчел Тывага арга-дуржулгазын көргүзери-биле спортчулар муң-муң километрлерни эрткеннер» - деп, Владислав Ховалыг бодунуң блогунда бижээн.

Тываның Баштыңы маргылдааның киржикчилерге шынчы болгаш чөптүг демиселди, а аарыкчылага уттундурбас оюн-көргүзүгнү күзээн.
Ат-сураглыг спортчулар — Олимпийжи оюннарның грек-рим хүреш чемпиону Ислам-Бека Альбиев биле хостуг хүрешке хүлер медальдың эдилекчизи Гаджимурад республиканың спортчуларынга мастер-классты эрттиргеннер.

Мастер-класс үезинде билдингир мөгелер аныяк спортчулар-биле боттарының профессионал арга-дуржулгазын үлежип, кол тактиктиг аргаларны сайгарып, чедимчелиг техниктиг аргаларны көргүзүп, оларны оолдар-биле кады кылганнар. Спортчулар тудушту шын эгелеп алыр шын турушту туруп алырынче, айыыл чок дүжеринче болгаш аргаларны ажыглаарынче онза кичээнгейни угландырган.
Аныяк спортчулар мастерлерниң ажылын хайгаараарындан аңныда, оларның удуртулгазы-биле боттары белеткенип, оларның спортчу карьеразын, чурумун, улуг маргылдааларга белеткелин сонуургап айтырганнар.

Спорт яамызы шак мындыг арга-дуржулга солчулгазы – республикага хүрешти хөгжүдеринге чугула идиг болгаш Тывада аныяк салгалдың мөгелеринге тергиин эки хей-аът болган дээрзин демдеглээн.
Кызылдың «Сүбедей» спорт комплекизинге Россияның камгалал сайыдының кубогу дээш шериг хүреш маргылдаазы болуп турарын сагындыраал. Бо шакта сөөлгү салыглар болуп турар.

Мөөрей программазы ийи хевирге болуп эрткен: грек-рим база хостуг хүрештер. Каттышкан хүреш делегейиниң дүрүмнери-биле болуп эрткен хууда болгаш команда аайы-биле маргылдааларга спортчулар 57-ден 130 кил чедир деңзилиг бөлүктерде күжүн шенешкен.

🔹 Социал фондунуң клиент албан черлери бүгү чуртта улуг назылыгларга социал төптерни ажылдадып турар. Тывада 13 ындыг төптер бар, олар 2026 чылда 1355 хемчеглерни эрттирип, 10 муң хире улуг назылыг кижилерни хаара туткан. «Өг-бүле» деп национал төлевилелди деткээн төптер идепкейжи узун назынга эптиг байдалдарны тургузарынче угланган.

Социал фондунуң Тыва Республикада салбырында улуг назылыглар төптеринде кижи бүрүзү сонуургаар чүүлдеринге: волонтерлаашкын, мастер-класстар, фитнес кичээлдеринге киржип, саң-хөө билиглериниң болгаш интернетке айыыл чок чорук лекцияларын дыңнап, англи дылды өөренип, шыдыраага ойнап, хор коллективинге киржип болур. Төптүң киржикчилери планныг эмчи шинчилгезин шупту эрттирип турарлар.

Төптүң кураторларының чалааны-биле банк ажылдакчылары пенсионерлерге бодунуң акша-хөреңгизин контрольдаарынга өөредилгени эрттирип турар. Оон аңгыда бюджедин планнаарынга болгаш интернетте айыыл чок чорук хемчеглерин сагыырынга өөредилгелер бар.

Харылзаа төвү база хамааты идепкейжи чоруктуң төвү база. Мында улуг назылыглар амыдыралчы арга-дуржулгазын, патриотчу чоруун, хей-аъдын тускай шериг операциязында шериг албанныгларны деткээн боттуг ажыл-херектерже угландырган. Бо чылын төптүң идепкейжилери 180 ажыг камуфляж четкилерин, 300 ажыг аргаан уктарны, балаклавтарны болгаш чылыг курларны белеткээш чоруткан. Эк турачы пенсионерлер «Тиилелге дээш шупту чүвени!» регионалдыг форумга киришкен. Бо хемчегге Тожу кожууннуң улуг назылыглар төвү хол-биле кылган чүүлдерин делгээн. Шыптынып чаштынар плащ-пончолар, кургаткан болгаш экидир хаптаан эм оъттарны болгаш дазылдарны база делгээн.

Тываның республиканың хөй-ниитиниң кадык камгалал төвүнден төлээлер Кызылдың социал харылзаа төвүнге четкен. Киржикчилер кадык чемненилге, кадык уйгу, идепкейлиг дыштанылга болгаш сагыш-сеткил кадыкшылын кадагалаарынының темаларынга сайгырылганы кылган. Пенсионерлер профилактиктиг диспансеризация хүннериниң дугайында билип алгаш, эмнелге төвүнге шинчидилге планын тургусканнар.

🔹Тываның Баштыңы албан-дужаалынче соңгуттурган соонда, республиканың Дээди Хуралының (парламентизиниң) болгаш Кызылдың Төлээлекчилер хуралының депутаттары-биле бирги ажылчын ужуражылгазын эрттирген. Ужуражылганың киржикчилери чоокта чаа эрткен соңгулда кампаниязының түңнелдерин сайгарып, республикада социал-экономиктиг хөгжүлде айтырыгларын шиитпирлээринге келир үеде кады ажылдажылга планын сайгарган.

Ужуражылгада Тыва Республиканың Дээди Хуралдың (парламент) даргазы Каң-оол Даваа база Кызыл хоорайның Баштыңы Ирина Казанцева республиканың депутаттар корпузун болгаш найысылалды төлээлээн. Ол ышкаш Кызылдың мэри Айдын Сарыглар баштаан хоорай чагыргазының удуртукчулары база келген.

Владислав Ховалыг чаңгыс партийжи депутаттарга деткип, бүзүреп турары дээш өөрүп четтиргенин илереткен. Тыва Республиканың Баштыңының албан-дужаалынче «Чаңгыс демниг Россия» партия ону идип үндүрген болгаш, соңгукчуларның эң хөй үнүн алган.

Владислав Ховалыгның бодалы-биле алырга, бо дээрге боттуг ажыл-херектер-биле быжыглаттынган бүзүрелдиг түңнел болур:
«Биске ону бадыткаары берге эвес турган: чурттакчылар «мурнунда» болгаш «соонда» кандыг турганын шыны-биле көргүзери болгаш чугаалаары чедер болган. Депутат бүрүзү бодунуң округунга ажылдаан — ужуражылгаларны эрттирип, чоннуң айтырыгларын ханы сайгарып, түңнелдерни чедип алыр дээш ажылдаан» — деп, ол демдеглээн.

Владислав Ховалыг хоорайның төлээлекчи органының депутаттарынга чаңгыс демниг, командалыг ажылы дээш өөрүп четтиргенин аңгы илереткен. Хоорай эрге-чагыргазының IV-кү делегей чергелиг буддийжи форумнуң белеткелинде үре-түңнелдиг ажылдаанын база демдеглээн.
Ужуражылганың төнчүзүнде аңгы-аңгы адырларда дүрген шиитпир негеттинер элээн каш айтырыгларны сайгарып көрген. Олар кады сырый харылзаалыг ажылдаарын дугурушканнар.

Тыва Республиканың Чазаа биле депутаттары регионнуң хөгжүлдезиниң мурнады хөгжүдер угланыышкыннарынга хамаарыштыр чаңгыс билишкинниг болганын Владислав Ховалыг бодунуң социал четкилеринде ужуражылга дугайында медээ-биле үлежип тургаш, демдеглээн.

🔹 Октябрь 3-4 хүннеринде Кызылдың «Сүбедей» спорт комплекизинге Россияның камгалал сайыдының кубогу дээш шериг албанныглар аразынга спортчу хүреш маргылдаазы болуп эртер. Россия, Белоруссия, Иордания, Ливан, Алжир, Тунис, Бразилия, Соңгу Көрея, Шри-Ланка, Армения, Сирия, Нигерияның армейжи командаларындан 100 ажыг тергиин мөгелер маргылдаага киржир.

Киржикчилер грек-рим база хостуг хүреш ийи хевирге, 57 килден 130 кил чедир деңзилиг мөгелер бөлүктеринге хууда болгаш команда аайы-биле бирги чер дээш хүрежир. Маргылдаалар хүреш делгейиниң ниити (UWW) дүрүмнерин шыңгыы сагып эртер.

Маргылдаалар үезинде ат-сураглыг олимпийжи чемпионнар тус черниң спортчуларынга мастер-класстарны база эрттирер. Октябрь 3-те «Автомобилист» спорт залынга ол болур.

Делегей чергелиг маргылдааның программазы:
Октябрь 1-де — спортчуларның келири;
Октябрь 2-де — делегацияларның удуртукчулары-биле маргылдааны эрттирериниң болгаш спортчуларның тренировкалаарының чурумунга хурал;
Октябрь 3-те — киржикчилерни деңзилээри, баш бурунгаар база 3-5-ки черлер дээш чартык финал салыглар;
Октябрь 4-те — маргылдааның байырлыг ажыдыышкыны, түңнел салыглар, шаңналдар тыпсыры;
Октябрь 5-те — маргылдаа киржикчилериниң чанары.

Кызылга делегей чергелиг маргылдаа аныяктар ортузунга спортту нептередиринче болгаш шериг албанныгларның эки овур-хевирин хевирлээринче угланган. Маргылдаа бичии спортчуларның болгаш келир үениң Ада-чурт камглакчыларның хей-адын көдүрер ужурлуг деп, организакчылар санап турар.

Эрткен чылдың маргылдаазының түңнелдери-биле Россияның Чепсектиг күштериниң чыынды командазы бирги черни, Иран Ислам Республиказының командазы ийиги черни, Беларусь Республиканың командазы үшкү черни ээлээн.

🔹 Тывада чаа чылыдылга объектизи – Шагаан-Арыг хоорайның чылыг хереглелин бүрүнү-биле хандырар шаккта 50 Гкал күчүлүг котельная туттунуп турар. Котельнаяны «Амыдыралга инфраструктура» национал төлевилелдиң «Коммунал инфраструктураның чаартылгазы» федералдыг төлевилел-биле тудуп турар. «Восток» КХН тудуг чери керээ езугаар тудугну 2028 чылда доозарын планнаан.

Республиканың Энергетика болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый яамызының дыңнатканы болза, амгы үеде тудуг шөлүнде келир үениң котельнаязының таваан салыр ажылдар кидин-түлүк. Объектиде 12 кижи ажылдап, тудуг таваан кудар кезек ажылдарны кылган. Быжыглал демирлерни шарып, бетон кударынга белеткел чоруп турар. Хөй чылдарда объектиниң үзүктел чок ажылдаарын хандырар болгаш улуг чүъктү ууп шыдаптар кылдыр идегелдиг, быжыг тудугну тудары - ажылдың шынарындан дорт хамааржыр.

Котельнаяның электри четкилеринге техниктиг кожулдазының техниктиг негелделери алдынган, түр када чырыкты киирген. Кабельдиг интернетке коштунуп, видео хайгааралды тургускан. Амгы үеде тудуг чери дериг-херекселдер садып алырының документилерин белеткеп турар, төп тудугнуң болгаш котельная девискээринге турар объектилер тудуунга херек материалдарны чагыдыпкан.

Тудуг бадылаан төлевилел болгаш график езугаар шыңгыы чоруп турар деп, яамы демдеглээн. Бо ажылды хайгаарап турар «РосСтройКонтроль» ФБА-ның дыңнатканы-биле алырга, амгы үеде объектиде ажылдар 3,5 хуу доозулган.

2024 чылдың март 6-да Шагаан-Арыгның ЧЭТ-ке хөмүр-даш доозунундан үнген частыышкын соонда, чаа котельная тудуунга хереглел дарый тургустунуп келгенин сагындыраал. Частыышкын одаар чүүл бээр черге болган, ынчан ЧЭТ-ниң ажылын түр када доктааткан, хөй квартиралыг 62 бажың база 216 хуу бажыңнар элээн каш хонук дургузунда чылыг чок арткан. Ол болуушкун соонда, чаа объектини тудуп доозарынга чедир, чылыгны хандырып турар эрги котельнаяга септелге болгаш катап тудуушкун ажылдарын чоруткан.

Шагаан-Арыг хоорайның инфраструктуразының чугула кезээ апаар чаа котельная чуртталга бажыңнарынче, социал объектилерже, бүдүрүлгелерже шынарлыг болгаш идегелдиг чылыгны бээр. Ук төлевилел хоорай хүрээлеңин хөгжүдеринге болгаш тус чер чурттакчыларының амыдырал-чуртталгазының деңнелин бедидеринге стратегтиг ужур-дузалыг.

🔹 Сентябрь 28-ке чедир чылда 2 хуу чиигелделиг өг-бүле ипотеказынга 973 чээли дугуржулгазынга аттар салдынган. Тыва Республиканың тудуг яамызы регионнуң бо чылда бадылааны 1000 керээ лимиди чедип алдынганын дыңнаткан. «Өг-бүле» национал төлевилел күүселдези-биле чурттаар оран-сава чээлизи кылдыр күрүне деткимчезин алырынче ам-даа 300 ажыг өг-бүлелер кордап турар.

Россияның Чазаа Тывада чиигелделиг ипотекаларны кады акшаландырары-биле август айда 574 млн ажыг рубльди тускайлаан. Чазак Даргазы Михаил Мишустин ол акша-хөреңги кижилерге 2 хуу ставкалыг чуртталга чээлизин алырынга дузалаар деп демдеглээн. Ынчангаш бюрократчы шаптараазыннарны шуут чок кылыр херек. «Бо шиитпир Тывага чугула херек деп санаар мен. Бистиң өг-бүлелеривис чурттаар оран-сава байдалын дүрген болгаш саадаашкын чокка экижидип алзын дээш, ону долдурары бөдүүн болгаш билдингир болур ужурлуг» - деп, Мишустин демдеглээн.

Чуртталга тудуунга чиигелделиг ипотека аргазын ажыглаары идигни берип турар. Бо хүнде Кызылда дөрт чаа микрорайон туттунуп турар. Оларның бирээзи – «Иркутский» микрорайон.

Бо хонуктарда Росреестрниң Тыва Республикада эргелели ук микрорайонда Тускай шериг операциязының маадырлары аттыг кудумчуда 140 квартиралыг, беш каът, ийи чаа чуртталга бажыңнарын күрүнениң кадастр учедунда тургускан. Кудумчунуң эгелээни баштайгы ийи бажың 2025 чылдың август айда дужааттынган.

«Өг-бүле ипотеказы» чиигелделиг чээли программазында киржип турар «Восток» тускайжыттынган тудуг» кызыгаарлаттынган харыысалгалыг ниитилел 2023 чылдан эгелеп ол чаа бажыңнарны туткан. «Восток» ТД» КХН-ниң садыглаашкын килдизиниң удуртукчузу Валерия Думанянның чугаазы-биле алырга, керээде көрдүнгенинден чартык чыл мурнай бажыңнарны дужааган2029 чылдың төнчүзүнге чедир «Иркутский» микрорайонунга 54 муң дөрбелчин метр ниити шөлдүг, хөй квартиралыг 12 бажыңнарны тудары планнаттынган.

Регионнуң чурттакчылары чиигелделиг ипотека программазының ачызында, долгандыр чаагайжыткан шөлдерлиг чаа бажыңнарда шынарлыг чурттаар оран-саваны садып алыр арганы алган.

🔹 Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг Бүгү-делегейниң улуг назылыг кижилер хүнү-биле Тываның чурттакчыларынга байырны чедирген. Бистиң чуртта бо хүннү Энерел сеткилдиң болгаш хүндүткелдиң хүнү деп адап турары чөптүг деп ол демдеглээн.

«Улуг кижилерни хүндүлээр чаңчыл дээрге тываларның амыдыралының үндезин дөстериниң бирээзи-дир. Хоочуннарның арга-дуржулгазы, оларның хөй чылдарда тургузукчу күш-ажылы болгаш өг-бүлениң үнелиг чүүлдеринге бердингени Тываның хөгжүлдезиниң чугула угланыышкыннар бооп артпышаан» - деп, Владислав Ховалыг медээлер дамчыдар Макс национал мессенджерде бижээн. Регионнуң удуртукчузу улуг назылыг чаңгыс чер чурттакчыларга быжыг кадыкшылды, күш-шыдалды, өөрүшкүнүң чылдагааннары хөй-ле болурун күзээн. «Бажыңыңар кезээде чылыг болгаш аянныг, а чоок кижилериңер кезээде силерниң чаныңарга чорзун» - деп, ол бодунуң байыр чедириишкинин дооскан.

Тывага Бүгү-делегейниң улуг назылыг кижилер хүнүнде чаңчыл езугаар концерттер, ужуражылгалар, эмчи акциялары, ачы-буян төлевилелдери кирген янзы-бүрү хемчеглер эрттирип турар. Бо чылын, байырлал бүдүүзүнде, социал хандырылганың стационарлыг организациялар чурттакчылары Даг-Алтай хоорайже аян-чорук кылып, чаа ужуражылгаларга киржир.

Бөгүн улуг назылыг хамаатылар «Мээң харым – мээң байлаам» деп байырлыг концертти көрүп, узун назылыг политик, күрүне ажылдакчызы Григорий Ширшин-биле ужуражыр. Бүдүн айның дургузунда эмчи-социал хемчеглер езугаар, тускай специалистерниң көжүп чоруур бригадалары чурттап турар черлериниң аайы-биле улуг назылыг кижилерни хүлээп, төп кожуун эмнелгелеринге болгаш республика төптеринге консультацияларны эрттирер.

«Сагыш човаашкын» база «Өгбелерге дузавысты көргүзээли» акциялар шугуму-биле чааскаан чурттап чоруур хоочуннарның чуртталга байдалын хынаар. Тимуржулар хереглелдиг кижилерге дүжүт ажаарынга болгаш кышка белеткениринге дузаны кадар. Хөй санныг спортчу болгаш дыштанылга хемчеглери база планнаттынган.
Улуг назылыг кижилер боттарын камгалалда болгаш хайгааралда дээрзин билзин дээш, регион чазаа элээн каш хемчеглерни чорудуп турар. Чижээ, «Демография» национал төлевилелдиң «Улуг салгал» регионалдыг төлевилели езугаар, Кызылда республиканың №1 эмнелгезиниң гериатрия салбырында улуг назылыг кижилерге тускай эмчи дузазын көргүзер регионалдыг гериатрия төвү ажылдап турар. Көдээ черлерде чурттап турар 65 хардан өрү назылыг кижилерге эмчи шинчилгезин болгаш социал ачы-дуза чедирилгезин доктаамал көргүзүп турар.

Социал камгалал албан черлери улуг назылыг кижилерге 80 хире аңгы хевирниң ачы-дузазын көргүзүп турар. Чижээ, «Социал такси», «Мобильдиг бригада» албаннары, ол ышкаш Чадаананың бажың-интернадында база «Деткимче» республика төвүнүң баазазында «Дузаның холу» база «Ажаалда-тежээлде школазы», хоочуннарга болгаш инвалидтерге «Сенек», «Арголик» чайгы кадыкшылга лагерьлери дээн ышкаш, стационарны солуур чаа технологиялар ажыглалда.

«Демография» национал төлевилелдиң «Улуг салгал» регионалдыг төлевилелиниң шугуму-биле үр үеде ажаалда системазын хевирлээриниң ажылдары чоруп турар. «Назылаары өөрүнчүг» ачы-буян фондузу-биле кады боттандырган «Дүрген дуза» төлевилел ам-даа уламчылаар. 2026 чылда 500 хире улуг назылыг хамаатылар аъш-чем аймаан, хөмүр-даш болгаш одаар ыяшты дузаламчыга алган.

Росстаттың дыңнатканы-биле алырга, амгы үеде Тывада 60 хардан өрү назылыг 35 муң ажыг кижи чурттап турар. Оларның аразындан 28105 кижи 74 хар четпээн, 5663 кижи 89 хар четпээн, 233 кижи 90 биле 99 хар аразында, а чүс харлаан юбилейин демдеглээн 8 кижи бар. Оларның чедизи херээжен, а бирээзи – эр кижи.