Тыва Чазак


Гео и язык канала: Россия, Казахский
Категория: Новости и СМИ


Тыва Республиканың Чазааның албан езузунуң медээлери

Связанные каналы

Гео и язык канала
Россия, Казахский
Категория
Новости и СМИ
Статистика
Фильтр публикаций


Репост из: Владислав Ховалыг
Встретился с министром сельского хозяйства РФ Оксаной Николаевной Лут. Обсудили ключевые направления развития агропромышленного комплекса Тувы и меры поддержки, которые сегодня особенно важны для нашей республики.

Для нас сельское хозяйство — это не просто отрасль экономики, а основа жизни на селе и гарантия продовольственной безопасности. Мы активно развиваем животноводство. Со следующего года начнется реализация проекта «Хойжу», который направлен на развитие овцеводства и козоводства. В перспективе данный проект может дать реальный импульс развитию АПК в регионе до 2031 года: это увеличение объемов сельхоз продукции, увеличение поголовья МРС, появление новых хозяйств и рабочих мест. Отдельное внимание уделили развитию ветеринарной службы в регионе.

Также перед нами стоят задачи по реализации программы «Комплексное развитие сельских территорий», в рамках которой идет обновление сельских школ, детсадов, спортзалов, водопроводов и других объектов инфраструктуры. Стоит отметить, что по КРСТ республика находится в лидирующих строчках по реализации в Сибирском федеральном округе. В ходе встречи договорились усилить работу над качеством заявок по данной программе.

Всего за 10 месяцев текущего года экспорт продукции АПК вырос почти в четыре раза. Мы продолжим наращивать темпы во благо развития сельского хозяйства в нашем регионе.


🔹 Владислав Ховалыг баштаан Тываның делегациязы ноябрь 18-те Москвада ажыттынган «Россияның транспорту» деп ХХ-ги делегей чергелиг шуулганда киржип турар.

Форумнуң хүн чурумунга транспорт талазы-биле национал төлевилелдерни боттандырарының айтырыглары база 2050 чылга чедир Россияның чаарттынган транспорт стратегиязы кирген. Организаторлар чурттуң экономиктиг харылзаазын хандырар болгаш делегей экономиказында туружун быжыглаар шиитпирлерни оон манап турар.

Шуулганның бирги хүнүнде республиканың Баштыңы Россияның транспорт сайыды Дмитрий Ядров, Чазак Даргазының оралакчызы Андрей Никитин, орук адырының төлээлери, регионнар, банкылар, биржалар удуртукчулары-биле ажыл-агыйжы эртенги шайлаашкынга киришкен. «Чугула айтырыг – транспорт инфраструктуразын акшаландырары-биле бичежек инвесторларны канчаар хаара тударын сайгардывыс» - деп, Владислав Ховалыг социал четкиде бодунуң арнында эртенги ужуражылганың кол темазын дыңнаткан.

Транспорт төлевилелдерин банк салыышкыннарындан сонуурганчыг кылдыр канчаар кылырын, ындыг эгелээшкиннерге ажык-чарлыг чорукту болгаш бүзүрелди канчаар бедидериниң дугайында чугаа болган. Дмитрий Ядровтуң бодалы-биле алырга, бичежек инвесторларга кол шаптараазын – бүзүрелде. Олар боттарының акша-хөреңгизин кайнаар киирип турарын, инвестициялардан кандыг беримчени алырын билир боор ужурлуг.

РФ-тиң Транспорт яамызы он-он миллионнардан 5 млрд рубль чедир бюджеттиг транспорт адырында инфраструктура төлевилелдерин ажылдап кылырын регионнарга саналдап, ону боттандырарынга чурттакчы чоннуң акша-хөреңгизин хаара тударынга, улусчу облигацияларны үндүрүп база садап болурун саналдаан. Ындыг төлевилелдер-биле автостанциялар болгаш вокзалдарны, көвүрүглерлерни тудуп, шимчеп чоруур состав болгаш оон-даа өске чүүлдерни садып ап болур.

Россияның регионнарының хөй кезиинде ышкаш чамдык чүүлдерден аңгыда, Тывада база транспорт инфраструктуразынче биче инвестицияларның системалыг арга-дуржулга чок дээрзин демдеглээри чугула. Чижээ, республика эрге-чагыргазының деткимчези-биле пассажирлер аргыштырылгазын организастаарынга бизнеске болгаш муниципалдыг тургузугларга транспорт садып алыр лизинг программаларын хамаарыштырып болур. Сөөлгү дөрт чылда Тывада лизинг-биле 50 ажыг автобусту садып алган. Кызыл хоорай иштинде маршруттар четкизин калбартып, найысылал биле ол чоок-кавызы база кожууннар төптериниң аразында аргыжылганы экижиткен.

Тываның эрге-чагыргазы улуг логистика төлевилелдерин – чижээ, «Россия – Моол – Кыдат» транспорт коридорун долгандыр хүрээлелди тургузарынга биче инвестицияларны хаара тударының чедимчелиг аргазын көрүп турар. Бир эвес «Роскызыгаартудуг» ФККА Моолдуң болгаш Кыдаттың автооруктары-биле «Енисей» Р-257 федералдыг автоорукту каттыштырар «Хандагайты» кызыгаар эрттирилге пунктузун эде тудуптар болза, ону 2027 чылда ажылдадыр планныг.

Амгы үеде Тываның сайгарлыкчылары Р-257 орук дургаар сервис объектилерин тудуп, ол девискээрлерни хөгжүдеринге сонуургалдыг. Ол дээрге автозаправкалар, кафелер болгаш чемненир черлер, садыглар, автомашиналар тургузар черлер, турисчи баазалар, автотранспорттуң техниктиг хандырылга мастерскаялары, чолаачылар болгаш пассажирлер дыштаныр черлер, автооруктан ыравайн бажыңында азы техниктиг айтырыгларны шиитпирлеп болур өске-даа объектилер-дир.

Владислав Ховалыг Москваның форум шөлүнге федералдыг яамылар болгаш ведомстволар удуртукчулары болгаш төлээлери-биле элээн каш хууда ужуражылгаларны эрттирерин планнаан. Тываның транспорт системазын хөгжүдеринге хамаарышкан кол айтырыгларны олар-биле кады сайгарып чугаалажыр сорулгалыг. «Россияның транспорту» шуулганы ноябрь 20-де доостур.


Репост из: Владислав Ховалыг
В рамках транспортного форума провел встречу с генеральным директором «Группы компаний S7» Дмитрием Куделькиным. Обсудили ключевые вопросы сотрудничества в сфере авиаперевозок, которые напрямую влияют на доступность нашего региона для жителей и гостей.

На сегодняшний день компания выполняет рейсы в Москву с частотой до 3 раз в неделю в зимний период и до 5-7 раз летом. Направление Кызыл–Новосибирск остается востребованным — полеты осуществляются 10 раз в неделю. Кроме того, мы прорабатываем вопрос открытия новых авианаправлений из Тувы, что станет важным шагом в расширении транспортной логистики.

В рамках июньского соглашения о сотрудничестве мы продолжаем тесное взаимодействие с компанией. Работа по улучшению авиасообщения региона будет продолжена.


🔹Россия Федерациязының Президентизиниң Сибирь федералдыг округта бүрүн эргелиг төлээзи Анатолий Серышев Новосибирскиде концессия дугуржулгазы-биле тудуп турар школаларны бодунуң хайгааралында алган. Амгы үеде хоорайда алды ортумак билиг школаларын тудуп турар, оларның тудуу 50-ден 90 хуу четкен.

Бүрүн эргелиг төлээниң аппарады Новосибирск облазының чазааның, контроль-хайгаарал органнарының, чагыкчының, тудуг болгаш төлевилел организацияларының төлээлери-биле бо чылдың сентябрьдан неделя санында хуралдап, ажылды дүүштүрүп турар.

Сөөлгү бир ай чартык үе дургузунда объектилерде тудуг ажылдары 30 хуу шапкынчаан. Ында ажылчыннарның саны 800-тен 1300 чедир көвүдээн. Тудуг документилерин болгаш доозулганының дугайында актыларны хүлээп алырынга киржип турар чагыкчы специалистер санын көвүдеткени документилерни хынаар ажылды дүргедедип, доозулган ажылдар дээш тудугжуларга үезинде төлевирни төлээрин хандырган.

Бүрүн эргелиг төлээ аппарады ындыг хевирлиг төлевилелдерниң, чижээ, «Сибирь Арена» доштуг арена, «Спортивная» метро станциязы дээш, оон-даа өске элээн каш объектилерниң ажылын харылзаштырар арга-дуржулга бар дээрзин Анатолий Серышев демдеглээн.

Аппараттың айтырыы – тудуг шөлдеринде ажылдың темпизин дүргедедир ужурлуг дугуржулгаларны база шиитпирлерни хүлээп алырынга ийи талага дузалажыры деп, бүрүн эргелиг төлээ демдеглээн.

Бүрүн эргелиг төлээ Новосибирск хоорайның Ленин болгаш Киров районнарында туттунуп турар үш школаны боду хынаан.
«Ол микрорайоннарның чурттакчыларынга бо школалар тудуу чугула – уруглар бажыңының чоогунга, узун орукка үе чарыгдавайн өөренир аргалыг апаар. Ол талазы-биле ажылдап, кызыдып турар бис» - деп, Анатолий Серышев демдеглээн.

Ооң мурнунда бүрүн эргелиг төлээниң оралакчызы Вадим Головко күрүне-хуу кады ажылдажылга дугуржулгазы-биле Новосибирск хоорайда школа тудуунга хамаарышкан ээлчеглиг хуралды эрттирген. Эрткен неделяда турганындан, школаның белени 1 хуудан 5 хуу чедир өскен, дөрт тудуг объектизинде тудугжулар саны көвүдээн. Ол ышкаш девискээрлер чаагайжыдылгазында өзүлде демдеглеттинген, белени 37-ден 98 хуу четкен. Большая, Виктор Шевелев, Татьяна Снежина кудумчуларында школаларның эт-севин болгаш дериг-херекселдерин эптеп турар. Большая кудумчузунда школаже чылыгны киирген.

Школаларны үезинде доозар дээш, ажылдың бедик темпизин кошкатпазын Вадим Головко сагындырган. Бүрүн эргелиг төлээниң оралакчызы Пролетарская, Спортивная, Николай Сотников кудумчуларында школаларда ажылдың хемчээлин улгаттырары-биле немелде ажылчыннарны хаара тударының чугулазын айтып, өөредилге организацияларынче оран-саваны дамчыдарынга күүсеткен ажылдар документациязын үе шаанда дужаарынче кичээнгейни угландырган.


🔹 Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг Россияның тудуг болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый сайыды Ирек Файзуллин-биле ужурашкан. «Амыдыралга инфраструктура» национал төлевилелдиң күүселдези, девискээрниң комплекстиг хөгжүлдези, хөй-ниити шөлдерин чаагайжылгазы, күскү-кышкы сезонну эрттирериниң айтырыгларын көрген.

Ужуражылганың кол темазың бирээзи - девискээрниң комплекстиг хөгжүлдези болган. Тывада ниитизи-биле 67 гектар шөлдүг ийи участокту 231,2 муң дөрбелчин метр шөлдүг хоорай тудуунуң хөгжүлдезинче тускайлаан. Ооң 160,3 муң дөрбелчин метри чуртталга шөлдери болур. Ол шөлдерниң бирээзинде төлевилелди боттандырып эгелээн. Девискээрлерниң комплекстиг шиңгээлдезинге чүгле чуртталга тудуу эвес, а чугула социал болгаш коммунал инфраструктураны тургузары база хамааржыр.

«Алызы барып республикага 230 муң дөрбелчин метр ажыг чаа чуртталга бажыңнары болгаш социал объектилер туттунар. Бо чылдың тос айларында республикада 152 муң дөрбелчин метр ажыг чуртталга оран-савазын дужааган» - деп, республика Баштыңы демдеглээн.

Оон аңгыда аварийлиг чуртталга бажыңнарындан чурттакчыларны өскээр көжүрери база уламчылап турар. 2019 чылдан бээр Тываның 500 ажыг чурттакчызы чаа бажыңнарны алган.

Чурттакчылыг черлерниң чаагайжыдылгазынче онза кичээнгей угланган. «Таарымчалыг хоорай хүрээлеңин тургузары» төлевилел езугаар, бо чылын шупту 25 хөй-ниити черлеринде ажылдар доозулган.
«Чаагайжыдар объектилерни шилээн бадылаашкынга республиканың чурттакчыларының чылдан чылче бедик деңнелдиг киржилгезин көргүзүп, боттарының үлүг-хуузун киирип турарын демдеглээри чугула» - деп, республиканың Баштыңы бодунуң блогунда бижээн.

Чаагайжыдар объектилерниң бүгү-российжи бадылаашкынынга Тываның 113 муң ажыг чурттакчылары киришкен. Оларның ол идепкейлиг киржилгези бирги ээлчегде септээр ужурлуг хөй-ниити шөлдерин тодарадырынга дузалаар деп, Россияның Тудуг яамызы демдеглээн.

Ужуражылганың база бир чугула темазы – одалга сезону болган. Чурттуң Тудуг яамызының удуртулгазы-биле коммуналдыг адырның белеткелин болгаш ажылын штабтыг чурумга доктаамал хайгаарап турар.

«Чурттакчыларывыстың бажыңнарынга чылыг хандырылгазын үзүктел чок хандырары чугула. Коммунал инфраструктураның бүзүрелдиг ажылы болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый объектилеринге айыыл-халаптарны эвээжедири – бистиң мурнады көөр сорулгавыс» - деп, Владислав Ховалыг дыңнаткан.


🔹Тываның Чазаа чуртталга фондузунуң техниктиг учедунуң чурумун бадылаан. Аңаа чурттаар оран-сава бүрүзүнүң хевиринден азы ээзинден хамаарылга чокка албан кылыр ужурлуг үш чурумну киирген: техниктиг инвентаризация болгаш паспорту, ол ышкаш чыгдынган медээлерге даянып, шупту регионалдыг чуртталга фондузунуң чаңгыс аай баазазын тургузар.

Инвентаризация дээрге объектиниң дорт хыналдазы болур: хемчээли, тудугнуң байдалы, инженер системалары, планнаашкыны база өске-даа талаларын үнелээни. Шупту чаа объектилерге ону чорудар ужурлуг. А бар тудугларны, бир эвес оларга улуг өскерлиишкиннер, чижээ, эде планнаан, катап эде туткан азы капитал септелге кылган болза, хынаар ужурлуг.

Инвентаризация түңнелдеринге даянып, тудугнуң шынарларының дугайында тодаргай медээлер кирген техниктиг паспортту тургузар. Чижээ, ооң адрези, туткан чылы, каъттарның саны, шөлү болгаш өрээлдериниң планы, тудугнуң материалдары, инженер четкилериниң бар-чогу, элеп-эргижирээниниң деңнели, капитал септелгезиниң хуусаазы болгаш өске-даа медээлерни айтыр.

Бажың ээзинге техниктиг паспорт дээрге, амыдыралдың дыка хөй байдалдарында херек кол документ болур. Чижээ, бажыңны азы квартираны садып-саарар апарза, ол чокта керээ чардынмас. Ол ышкаш өрээлдерин эде кылырынга чөпшээрел алыры, оран-саваның амгы үеде рынокта өртээн тодарадыры, өнчү-салгалче дамчыдып бүрүткедири, газ киирери дээш, оон-даа өске чүүлдер болдунмас.

Оон аңгыда, бүгү деңнелдиң эрге-чагырга черлеринге чуртталга бажыңының техниктиг учедунуң медээлер баазазы — чуртталга фондузун чедимчелиг башкарарынга, ооң айыыл чок чоруун хандырарынга, эргижирээн байдалынга болгаш деңнелинге шын демдекти бээринге, капитал септелгени планнаарынга база кижилерниң өнчү-хөреңги үндүрүглерин санаарынга инвентаризацияның өртээн шын тодарадырынга чугула херек.

Республиканың чуртталга фондузунуң техниктиг учедунуң база паспортизацязының медээлерин Чуртталга-коммунал ажыл-агыйының күрүнениң информация системазынга шыгжаар. Тываның Чазаа чурттаар оран-сава фондузунуң учеттаар, паспортизациялаар база архивтээриниң бүгү-ле дүүштүрүлгезин болгаш күүселдезин Тыва Республиканың Энергетика болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый яамызынга чагыртып турар «Тыва Республиканың чуртталга-коммунал ажыл-агый эргелели» күрүнениң казна албан черинге дааскан.

Бүгү чуртта техниктиг учеттуң дүрүмнери өскерлип турарын демдеглээри чугула. Чуртталга фондузунга күрүне учедунуң системазының дугайында № 180-ФЗ федералдыг хоойлу хөй квартиралыг болгаш хууда бажыңнарның шуптузунга электроннуг паспорттарны тургузарын негеп турар. Чуртталга бажыңнарының, бирги ээлчегде хөй квартиралыг бажыңнарның, техниктиг хыналдаларының чаа дүрүмнери капиталдыг септелге программаларын таарыштырып, оларның шынарын бедидип, хөй квартиралыг бажыңнарның септелгезиниң оочурун тодарадырының чорудуун тодаргай болгаш ажык болдурар.

Ооң-биле чергелештир федералдыг эрге-чагыргалар учетту канчаар тударын тодарадыр эргени регионнарга дамчыткан. Тывага чуртталга фондузунуң шын медээлери бөгүнде онза чугула, чүге дизе республика чуртталга бажыңнарын тударынга рекорттуг темпини чедип алган. 2025 чылдың түңнели-биле 466,9 муң дөрбелчин метр чуртталга шөлүн ажыглалче кииргени төөгүлүг бедик көргүзүг болган.


Репост из: Владислав Ховалыг
Сегодня работаю на XX Международном форуме «Транспорт России».

Принял участие в деловом завтраке, открывающем форум, где вместе с министром транспорта РФ Дмитрием Ядровым, вице-премьером Андреем Никитиным, представителями дорожной сферы, руководителями регионов, банков и бирж обсудили важный вопрос — как привлечь розничных инвесторов к финансированию транспортной инфраструктуры.

В рамках форума в составе делегации из Тувы проведем ряд встреч с руководителями и представителями федеральных министерств и ведомств. Обсудим ключевые вопросы развития транспортной отрасли нашего региона.


Репост из: Владислав Ховалыг
Встретился с министром строительства и ЖКХ России Иреком Энваровичем Файзуллиным. Обсудили ключевые для Тувы вопросы — от реализации нацпроекта «Инфраструктура для жизни» до подготовки к зиме.

Отдельно остановились на комплексном развитии территорий: у нас определены две площадки общей площадью 67 га, и по одной из них работа уже стартовала. В перспективе это даст республике более 230 тыс. кв. метров нового жилья и социальных объектов. За девять месяцев текущего года в республике введено более 152 тыс. кв. метров жилья.

Также ведется активная работа и по благоустройству: в этом году в рамках проекта «Формирование комфортной городской среды» завершили работы на всех 25 общественных территориях. Отдельно стоит отметить вклад самих жителей республики, которые из года в год показывают высокую вовлеченность в голосованиях за выбор объектов благоустройства.

Обсудили также ход отопительного сезона в республике. Важно обеспечить бесперебойную подачу тепла в дома наших жителей. Главное для нас — надежность коммунальной инфраструктуры и снижение аварийности на объектах ЖКХ.


🔹 Тывада республиканың Баштыңы Владислав Ховалыгның дорт дамчыдылгазынче чурттакчы чондан айтырыгларны ам-даа чыып турар. Айтырыгларны Күрүне ачы-дузазының порталында pos.gosuslugi.ru/lkp/direct... удур харылзаа платформазы таварыштыр база ВКонтакте социал четкиге дамчыдылганы чарлаан vk.ru/wall360104045_91240 пост таварыштыр киирип болур.

💬 Бо хүнге чедир чүс ажыг айтырыглар кирген, оларның шуптузун демдеглеп, тема аайы-биле бөлүктээн. Айтырыгларны сайгарып көөрге, чурттакчыларны бир дугаарында социал хандырылга болгаш чоннуң камгалал айтырыглары дүвүредип турар болган. Ол ышкаш чаагайжыдылга, өөредилге, тудуг болгаш архитектура, хөй-ниити транспорту база чугула айтырыглар санынче кирген.

Чижээ, ТШО киржикчилеринге чер участоктарын бээри, 2027 чылда чиигелделиг ипотека алырының кедизи, аныяк специалистерге чиигелделиг чуртталга чээлизиниң аргаларын чон сонуургап турар. Ол ышкаш Томскче авиарейстерни ажыдарын айтырып, эмчиниң хүлээп алыышкынынче бижидериниң бергезин хомудаан дилеглер бар. Хоорай болгаш суурларның инфраструктуразын экижидер талазы-биле тодаргай санал-оналдар, ол ышкаш школа назыны четпээн өөредилге башкыларын деткиир «Көдээ суурнуң кижизидикчи башкызы» программаны ажылдап кылыр санал база кирген.

📌 Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг эң-не чидиг айтырыгларга дорт дамчыдылга үезинде харыылаар, ындыг болзажок, айтырыглар чоруткан кижи бүрүзү чогуур яамылар болгаш ведомстволардан харыыларны алыр. Регионнуң удуртукчузу кылдынган ажылдарны түңнеп, республиканың хөгжүлде планнары-биле үлежир.

Дорт дамчыдылга ноябрь 26-да 18:00 шакта ВКонтакте социал четкиде Тываның Баштыңының: vk.ru/id360104045 албан езузунуң арынында болур.

Эрткен чылын декабрь 11-де болуп эрткен Владислав Ховалыгның дорт дамчыдылгазы 1,2 шак үргүлчүлээнин сагындыраал. Ынчан хамаатылардан муң ажыг айтырыглар кирген.


Ооң-биле чергелештир Светлана Максимовна «Саяннар» ансамблиниң 50 чыл оюнга тураскааткан С.С. Суруннуң «От истоков до высот» деп номун редакторлаан, «Төөгүнүң арыннары» деп кинонуң сценарийин бижээн. Бөгүнде Светлана Максимовна делегей чергелиг улуг хемчегге киржип турар – «Үш эртине» деп буддийжи барымдаалыг киноларның болгаш мультфильмнерниң бир дугаар делегей чергелиг фестивалының программа директору бооп ажылдап турар.


🔹Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, В.Көк-оол аттыг Национал хөгжүм-шии театрының архив ажылдакчызы, режиссеру, хөй-ниити ажылдакчызы, күш-ажылдың хоочуну Светлана Максимовна Мунзукка 75 харлаан юбилейи-биле байырны чедирген.

Регионнуң удуртукчузу байыр чедириишкининде юбилярның амыдырал-чуртталгазы Тываның төөгүзү болгаш культуразы-биле сырый харылзаалыг дээрзин демдеглээн. Республиканың Баштыңы хөй чылдарда тургузукчу күш-ажылы, театр уран чүүлүнүң хөгжүлдезинге көскү үлүг-хуузу база культураның көскү ажылдакчыларның дугайында тураскаалды кадагалап, өзүп орар салгалга төрээн черинге ынакшылды оттуруп турары дээш Светлана Максимовнага ханы хүндүткелин болгаш өөрүп четтиргенин илереткен.

«Силерниң чогаадыкчы күш-ажылыңар, театр уран чүүлүнүң хөгжүлдезинге киирген үлүг-хууңар база республикада чорудуп турарыңар улуг чырыдыышкын ажылыңар дээш, Силерге онза өөрүп четтиргенимни илередип тур мен. Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылында Силерге быжыг кадыкшылды, амыр-тайбыңны, эки чүүлдерни күзедим» - деп, байыр чедириишкининде бижээн.

Светлана Максимовна 1951 чылдың ноябрь 17-де Кызылга РСФСР-ниң болгаш Тыва АССР-ниң Улустуң артистери Максим Монгужукович биле Кара-кыс Номзатовна Мунзуковтарның өг-бүлезинге төрүттүнген. Өг-бүлеге алган кижизидилгези уругларынга үнелиг чүүлдерни берген: кандыг-даа ажылды бодунуң холу-биле кылып билири болгаш оларга дааскан ажыл дээш бедик харыысалгалыг болурунга.

Светлана Максимовна Кызылдың педагогика институдунга эртем-билигни чедип алгаш, театрга костюмер кылдыр күш-ажылчы базымын эгелээн. 1977 чылда Тываның телевидениезинге ажылдап киргеш, режиссернуң дузалакчызындан бирги категорияның режиссерунга чедир орукту эрткен. Ооң онзагай ачы-хавыяазының бирээзи – Виктор Көк-оолдуң «Хайыраан бот» деп тоолчургу шиизиниң телехевирин тырттырарын организастап, театр уран чүүлүнүң чогаалын салгалдарга кадагалап арттырарган.

Светлана Максимовнаның домчу-намдарында тускай арын Акира Куросаваның «Дерсу Узала» деп кинозунуң тырттырыышкыны-биле холбашкан. Ооң ачазы ол кинода кол рольду ойнаан, а ол авазы база угбазы-биле кады тырттырылга шөлүнге очулдурукчулап ажылдаан. Ол үелерде ССРЭ-ниң Улустуң артизи Юрий Соломин-биле таныжып, үр үе дургузунда найыралдыг чорааннар.

Светлана Максимовна 2005 чылдан 2012 чылга чедир Тывастатка инфорастыг-тайылбыр ажылынга эксперт болуп ажылдаан. Бүгү-россияның чурттакчы чон чизезинге киришкени дээш ийи катап медаль-биле шаңнаткан. Республиканың ИХЯ-зының Хөй-ниити чөвүлелиниң кежигүнү болуп, ведомство медалы-биле шаңнаткан. Ооң эгелээшкини-биле Ооң эгелээшкини-биле 2004 чылда М. Мунзук аттыг «Дерсу Узала» хөй-ниити ачы-буян фондузу тургустунган. Дыка хөй чылдар дургузунда социал ужур-уткалыг хөй-ле хемчеглерни, делгелгелерни, элээн каш «Дерсунуң дириг кокпазы» кинофестивальдарны эрттирген.

Светлана Максимовнаның шагдан тура күзели – театр ажылдап чораан кижилерниң төөгүзүн чыгган музейни тургузары турган. 20 чыл дургузунда ажылдап, чуруктарны эмгелеп, архивтерни аайлап, реквизиттерни чыып тургаш, ол сорулганы чедип алган. 2015 чылдан бээр В.Көк-оол аттыг Национал хөгжүм-шии театрынга архив ажылдакчызы бооп ажылдап чоруур. Ооң күжениишкиннери-биле 2016 чылда, театрның юбилейлиг чылында, театрның музейи ажыттынган. Амгы үеде ында чүс хире экспонаттар кадагалаттынган. Ында экскурсиялар, ажык кичээлдер, ужуражылгалар, театрга ужуражылгалар болгаш квест-оюннар эртип турар.

Театрның 85 чылдаан оюнда Светлана Максимовна Роспарлалга болгаш республиканың Культура яамызының грантызы-биле «Бөгүн, эртен, дүүн: 12 чуруктарга архивариустуң монологу» деп номну чырыкче үндүрген. Ол ажылы-биле «Чонар-даштан бийир» журналистер мөөрейинге тиилээн, а 2022 чылда ол ном Россияның ат-сураглыг «Театр романы» шаңналының кыска даңзызынче кирген, ооң жюризин Константин Райкин удуртуп турар.


🔹 Тываның Баштыңы Москвага чорааш, Россияда Моолдуң онза болгаш бүрүн эргелиг элчини Дуламсүрэнгийн Даваа-биле ужурашкан.

Владислав Ховалыг Россия Федерациязында бодунуң чуртунуң дээди төлээзи кылдыр томуйлаттынганы-биле дипломатка байыр чедирип, ооң удуртулгазы-биле российжи-моол кады ажылдажылга чаа хөгжүлдени чедип алыр дээрзинге бүзүрелин илереткен. Ужуражылга найыралчы болгаш ажыл-агыйжы байдалга эрткен. Ол ийи кижи Тыва-Моол кады ажылдажылгага хамаарышкан элээн хөй айтырыгларны сайгарып, онза кичээнгейни туризмни хөгжүдеринче угландырган.

«Тываның база кожа-хелбээ аймактарының төөгү-культурлуг болгаш шажын-чүдүлге төптерин харылзаштырып турар кызыгаарлар кежир оруктарны тургузарын сайгарып көрдүвүс. Медицина талазы-биле кады ажылдажылганың перспективаларын: специалистер солчулгазын база бистиң кожаларывыстың чедиишкинниг ажыглап турары чаңчылчаан буддийжи эмнээшкин аргаларын ажыглалче киирерин чугаалаштывыс» - деп, Владислав Ховалыг ужуражылганы тодаргайы-биле бодунуң блогунда үлежип, гуманитарлыг ажыл-агыйдан эгелээш, экономикага чедир шупту адырларда Тыва-биле харылзааны быжыглаарынга Дуламсүрэнгийн Даваа белен дээрзин немээн.

2026 чылда Россия биле Моолдуң аразында дипломатчы харылзаалар тургустунганындан бээр 105 чыл болганын сагындыраал. Россия-Моол кызыгаарында Тыва эң узун хемчээлди ээлеп турар – ниитизи-биле 3500 километрниң 1300 километрин. Янзы-бүрү дөстерден алырга, Моолда 20 муң хире этниктиг тывалар чурттап турарын база демдеглезе чогуур. Республика моолдар-биле бизнес болгаш садыг-саарылга, өөредилге, культура, кадык камгалал, спорт талазы-биле шагда-ла хөй талалыг харылзааларны тудуп турар.

Россияның Даштыкы херектер яамызы кады ажылдажылга улам быжыглаттынганын барымдаалап, 2001 чылдың ноябрьда Кызылга Моолдуң чиңгине консул черин ажыдыптарга, харылзаалар улам идепкейжээн. Чижээ, республика амгы үеде Убсунур, Ховд, Завхан, Хөвсгөл, Архангай, Баян-Өлгий деп алды аймак-биле кады ажылдажылга дугайында дорт дугуржулгаларны чарган.


🔹 Ноябрь 16-да Тываның Баштыңынга эрткен аппарат хуралынга национал төлевилелдерниң 2026 чылда күүселдезин чугаалашкан. Республиканың Чазааның Даргазының оралакчызының хүлээлгезин күүседип турар Эдуард Сандан баш бурунгаар түңнелдерни Владислав Ховалыгга илеткээн.

Республиканың Баштыңы регионнуң чурттакчыларынга национал төлевилелдерниң күүселдезиниң ужур-утказын демдеглээн: «Амыдыралга инфраструктура», «Өг-бүле», «Узун болгаш идепкейлиг амыдырал», «Аныяктар болгаш чаштар» дээш оон-даа өске төлевилелдерниң ужур-утказы дыка улуг. Ол сан-чурагайларның артында чурттакчы бүрүзүнге дээш кылган боттуг өскерлиишкиннер бар: кожууннарывыста септеттинген оруктар, чаартынган школар болгаш эмнелгелер, чаа инфраструктура объектилери-дир» - деп, Владислав Ховалыг бодунуң блогунда бижээн.

Тывада амыдыралдың кол угланыышкыннарын хаара туткан 10 национал төлевилелдерни боттандырып турарын сагындыраал. Оларның аразында «Үре-түңнелдиг болгаш чижилгелиг экономика», «Туризм болгаш аалчылар хүлээп алыр индустрия», «Экологтгу чаагай байдал», «Аъш-чемниң айыыл чок чоруунуң технологтуг хандырылгазы», «Амыдыралдың инфраструктуразы», «Узун болгаш идепкейлиг амыдырал», «Өг-бүле», «Аныяктар болгаш уруглар», «Күрүнениң медээлер экономиказы база са-чурагай өскерлиишкини», «Делегей кооперациязы база экспорт» бар.

Республика долу эвес 11 айның дургузунда национал төлевилелдер езугаар планнаттынган чүүлдерниң хөй кезиин күүсеткен. Планнаттынган 72 объектиниң 48-и долузу-биле доозулган. Тудуглар ниитизи-биле 87 хуу белен деп санаан. Ол дээрге чылда планнаттынган тудуг ажылдарның көвей кезии күүсеттингени ол.

Чижээ, Эрзин суурда культура бажыңы, Бора-Тайгада театр, Бай-Хаакта библиотека, Чадаанада музей, Ак-Талда уруглар сады, агроүлетпүр техникумунуң ниити чуртталга бажыңы, Ак-Довурак хоорайда школа, Аныяктар ордузунуң ийи каъды септелге соонда катап ажыттынган. «Амыдыралга инфраструктура» төлевилел шугуму-биле Кара-Хаак, Хадың, Тээли суурларже кирер оруктарны база «Тээли – Бай-Тал» база «Кызыл – Эрзин – Моол-биле күрүне кызыгаары» автооруктар участоктарын, 30 хөй-ниити шөлдерин чаагайжыткан.
24 объектиде тудуг ажылдары чоруп турар. Оларның сези дужаарынга барык белен. Ол дээрге беш орук участогу база көвүрүг, ол ышкаш Ак-Довурактың даг техникуму, Кызыл-Мажалыкта уруглар сады, Мугур-Аксында аныяктар төвү-дүр.

16 объектилер 90хире хуу белен деп үнелээн. Оларның аразында Самагалтай, Хову-Аксы, Бай-Хаак, Кызыл-Арыг суурларда, Ак-Довурак биле Шагаан-Арыг хоорайларда 6 кадык камгалал албан черлери; Сарыг-Сеп суурда база Ак-Довурак хоорайда ийи аныяктар төвү болгаш Эрги-Барлык суурда спортчу шөл база бар. Эдуард Санданның чугаазы-биле алырга, ол объектилерде байдал өскерлип база болур.
Чогуур яамылар ол угланыышкында чогуур хемчеглерни алган, ооң иштинде касса күүселдези, тудугнуң темпизин бедидер дээш оон-даа өске.

Республика Баштыңы декабрь 25-ке чедир национал төлевилелдер-биле ажылдың төнчү түңнелдерин үндүрер сорулганы салган.


Репост из: Владислав Ховалыг
От имени жителей Тувы и от себя лично выражаю глубокие соболезнования родным и близким погибших при крушении самолета в Кемеровской области.

В скорбный час желаю родным и близким погибших сил и стойкости. Светлая память всем погибшим.


Репост из: Владислав Ховалыг
Подводим итоги реализации национальных проектов в Туве за 10 месяцев текущего года.

Значение таких проектов, как «Инфраструктура для жизни», «Семья, «Продолжительная и активная жизнь», «Молодежь и дети» и других, сложно переоценить. Уровень достижения показателей в республике составляет 99,4% — это выше среднероссийского (98,9%). По темпам контрактации обязательств мы удерживаем первое место в Сибири. За этими цифрами стоят реальные изменения для каждого жителя: отремонтированные дороги, обновленные школы и больницы, новые объекты инфраструктуры в наших районах.

Сейчас от каждого ведомства и муниципалитета требуется максимальная собранность, чтобы все обязательства были выполнены качественно и в срок.


🔹 Тываның үш кожуунунга 2027 чылда чаа хөй-ниити шөлдери, спортчу шөлдер болгаш чаагайжыттынга кудумчулар көстүп кээр. «Көдээ девискээрлерниң комплекстиг хөгжүлдези» күрүне программазының «Көдээ девискээрлерни чаагайжыдары» федералдыг төлевилелиниң күүселдези-биле төлевилелдерни шилип алган.

Комиссия күрүне программазы-биле боттандырар объектилерниң даңзызын бадылаан. Ынаар үш төлевилел кирген:

- Бай-Тайга кожууннуң Кара-Хөл суурда уругларга болгаш улуг улуска универсалдыг спортчу шөл тудуу;
- Мөңгүн-Тайга кожууннуң Кызыл-Хая суурга «Кадыкшылдың чадалары» деп дыштанылга шөлү – арыг агаарга селгүүстеп, идепкейлиг дыштаныр шөл;
- Тожу кожууннуң Тоора-Хем суурда кудумчуну чаагайжыдып, чырыдып, чурттакчыларга таарымчалыг болгаш айыыл чок кылыры.

Төлевилелдерниң күүселдези көдээ чурттакчылыг черлерге спортка, дыштанылгага болгаш хүн бүрүде амыдыралга экижиткен байдалдарны тургузар деп, республиканың Экономиктиг сайзырал болгаш үлетпүр яамызы дыңнаткан.

«Көдээ девискээрлерниң комплекстиг хөгжүлдези» программа тыва суурларның даштыкы хевирин чоорту өскертип, чурттакчыларга амгы үениң болгаш таарымчалыг байдалды тургузарынга дузалаар. Шилиттинген төлевилелдер республикада суурларның хөгжүлдезинге база бир базым болур.


Репост из: Владислав Ховалыг
В ходе командировки в Москву встретился с Чрезвычайным и Полномочным Послом Монголии в России Дуламсурэнгийн Даваа. Поздравил его с назначением — уверен, что под его руководством сотрудничество наших стран и регионов получит новый импульс.

Встреча прошла конструктивно и дружественно. Обсудили широкий круг вопросов тувинско-монгольского сотрудничества. Отдельно — развитие туризма: создание трансграничных маршрутов, связывающих историко-культурные и религиозные центры Тувы и соседних аймаков. Затронули перспективы медицинского сотрудничества: обмен специалистами и внедрение практик традиционной буддийской медицины, уже успешно применяемых у наших соседей.

Монголия — давний и надежный партнер Тувы, и мы намерены углублять это соседство во всех сферах — от экономики до гуманитарных связей. В начале ноября мы отметили 105-летие дипломатических отношений России и Монголии — это придает нашей встрече особую символичность.


🔹Россия Федерациязының Президентизиниң Сибирь федералдыг округда бүрүн эргелиг төлээзи Анатолий Серышев Александр Блошкинни Россия Федерациязының Сибирь федералдыг округ талазы-биле чиңгине прокуратуразының начальнигинге томуйлааны-биле байырны чедирген.

Округтуң чурттакчыларының айыыл чок чоруунга, экономиканың турум чоруунга, Сибирь регионнарының турум хөгжүлдезинге дорт салдарлыг адырларга прокурор хайгааралының онза чугулазын бүрүн эргелиг төлээ демдеглээн.

Терроризмге болгаш экстремизмге удур демисел, назы четпээннер болгаш аныяктар кем-херек үүлгедиишкиннерин эвээжедири, тускай шериг операциязының хоочуннарынга социал деткимче дугайында хоойлуларны күүседири, оларның адаптациязынга шаптараазыннарны чайладыры – бирги ээлчегниң айтырыгларынга хамааржыр.

Чуртталга-коммунал ажыл-агый адыры онза кичээнгейни негеп турар. Эргижирээн инфраструктура болгаш четкилер – хамаатыларның айыыл чок чоруунга болгаш таарымчалыг байдалынга дорт айыылды тургузуп турар. Ол чүүл капиталдыг септелге акша-хөреңгизиниң сорулгалыг чарыгдалдарын, социал объектилер тудуунуң хуусааларын болгаш стандарттарын сагаанын, төлевилел болгаш саң-хөө негелделерин күүсетпээнин дүрген хынап эгелээрин негеп турар. Чурум хажыдыышкыннарын демдеглеээринден аңгыда, а четкилерниң чаартылгазын болгаш четпестерни чайладырын чедип алыры чугула.

Анатолий Серышев энергия курлавырларының чедишпезиниң база хоойлуга удур энергия ажыглалының, ылаңгыя хоойлуга удур тывыш айтырыын аңгы демдеглээн. Ындыг ажыл-чорудулга четкилерни чүдүрүп, айыыл-халаптарны үндүрүп, регионнарның экономиказынга хораны чедирип турар.

Бо айтырыгларны чедиишкинниг шиитпирлээрде хоойлу-дүрүм камгалаар органнарның, регионалдыг эрге-чагырга органнарының, бизнестиң болгаш хамааты ниитилел институттарының шупту структураларның чүгле демниг ажылы-биле чедип алдынарын бүрүн эргелиг төлээ демдеглээн.

Аңаа Россия Федерациязының чиңгине прокурорунуң оралакчызы Сергей Зайцев, Федерация субъектилерниң удуртукчулары, кол федералдыг инспекторлар, округ, регионнар аразының база регионалдыг корум-чурум камгалаар болгаш контрольдаар ведомстволар удуртукчулары киришкен.

Тайылбыр:
Александр Блошкин 1972 чылдың май 20-де төрүттүнген. 1994 чылда Омскиниң күрүне университединиң юридиктиг факультедин дооскан, 1993 чылдың декабрьдан эгелеп Омск хоорайның Ленин районунуң прокурорунуң дузалакчызы болуп ажылдаан. Ооң соонда ол хоорай прокурорунуң дузалакчызындан Омск хоорайның Төп административтиг округунуң прокурору чедир бедиткен. 2013 чылдың февральдан эгелеп Красноярск крайның прокурорунуң оралакчызы, 2016 чылдың февральда бирги оралакчызы апарган. 2014 чылда «Россия Федерациязының прокуратуразының хүндүлүг ажылдакчызы» демдек-биле шаңнаткан. 2021 чылдың май 26-да Кемерово облазы – Кузбасстың прокурору кылдыр томуйлаан. Бо чылдың ноябрь 16-да Россия Федерациязының Сибирь федералдыг округ талазы-биле Чиңгине прокуратура эргелелиниң удуртукчу албан-дужаалды хүлээп алган.


🔹 Тываның Энергетика болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый яамызы одалга сезону эгелээнден бээр чонга садып турар кадыг одаар чүүлдүң шынарын доктаамал хайгаарап турар. Эрткен одалга сезонунда хереглекчилер хөмүр-даштың шынары негелделерге дүүшпейн турарынга чаңгыс эвес хомудалдарны кииргенин сагындыраал. Яамының дүрген хөделиишкининиң болгаш садыгжы-биле чугаалажылгаларның ачызында, чурттакчылар багай хөмүрүн орнап солуп алганнар. Бо сезонда хамаатылардан хөмүр-даштың багай шынарынга хамаарыштыр албан езузунуң хомудалдары кирбээн. Ындыг болзажок, ведомство регионнуң чурттакчыларынга хереглекчилекчилерниң эргелериниң дугайында база шынар чок хөмүр-даш садып алганда кандыг базымнар кылырын сагындырган.

Хыналданы эгелээринге болгаш контроль органнарының талазындан хемчеглерни алырда, хереглекчиниң албан езузунуң билдириишкини албан турарын сагындырары чугула.

Оттулар чүүл складтарынга садар хөмүр-даштың шынары күрүне стандарттары-биле шыңгыы чурумчуттунган. Специалистер хыналдаларны доктаамал чорудуп, лабораторлуг шинчилээшкинге пробаны ап турар. Одаар чүүлдүң шынарын тодарадыр кол көргүзүглерге – хүлү, шыгы болгаш чылыг бээри хамааржыр. Хүлүнде өрттенмээн артынчыларның хуузун база көөр. Бо көргүзүг эвээш болган тудум, хыпкан хүлү база ыжы эвээш болур. Шыгындан одаар чүүлде суглуг барын көөр. Шыгы улгаткан тудум, чылыг бээри база кыварының шынары баксыраар. Багай кывар хөмүр чылыгны эвээш бээриниң кол көргүзүү болур. Ол бажыңның чылыырынга дорт салдарлыг.

Бир эвес хөй хүлдүг, өрттенмес азы сай-довурактыг, даштыг хөмүр садып алган болзуңарза, Россия Федерациязының «Хереглекчилерниң эргелерин камгалаарының дугайында» хоойлунуң 18 дугаар чүүлүнге даянгаш, ону солуп азы эгидип бээрин негээр эргелиг силер.

Чүнү канчалза экил? Бир дугаарында – шынар чок хөмүр-дашты тырттырып, ону ажыглаарын соксадыр деп, Энергетика яамызы тайылбырлап турар. Аргалыг болза, шынар чогун бадыткаан (чижээ, хөй даштар, шлак, багай кывар) чүүлдерни тырттырып азы видеолааш, чегин азы квитанциязын албан шыгжап алыңар.

Дараазында, бижимел хомудал бижикти ийи ама саазынга бижип алыр. Документиге садып алыкчының долу ат-сывын болгаш харылзажыр медээлерин, садып алган хүнүн болгаш черин, хомудалдың тодаргай тайылбырын база негелдеңерни (акшаны эгидер азы шынарлыг хөмүр-биле солуур) айтыр силер.

Дараазында базым – хөмүр садыгжызынче хомудалды киирери. Билдиришкинниң бир хоолгазын одаар чүүл компаниязының төлээзинге (склад азы офис) дамчыдар. Ийиги хоолгазынга организацияның хүлээп алган хүнүн, харыысалгалыг кижиниң хол үжүүн база таңмазын салдырып алыр. Бо дээрге билдириишкинни хүлээп алганының бадыткалы-дыр.

Дараазында Тыва Республиканың Энергетика болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый яамызынче билдириишкинниң хоолгазын чорудар силер. Ведомство ол билдириишкинни контрольга ап, шынчы эвес садыгжыга хамаарыштыр хыналданы чорудар ужурлуг. Хөмүрнү садып алганындан бээр 15 хонук дургузунда садыгжыга хомудал бижикти дужаар дээрзин утпаңар.

Хөмүрнү садып алырының мурнунда, аргалыг болза, эки хынап алырын специалистер сүмелеп турар. Хөй хая даштарлыг, сайлыг, дой-довурактыг азы эмин эртир хоюг, өл хөмүрден ойталааны дээре.

«Доктаамал хайгааралды чорудуп, бир эвес хөмүрнүң шынары негелдеге дүүшпес болза, дарый хемчеглерни ап турар бис. Хамаатылар боттарының эргелерин билири база ону бадыткаарындан кортпазы эң чугула» - деп, Тываның Энергетика болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый яамызы демдеглээн.

Хереглекчилерниң эргелерин камгалаары-биле Роспотребнадзорнуң Тыва Республикада эргелелинче хомудалды киирип болур. Бо бүрүн эргелиг орган хыналдаларны чорудуп, чурум үрекчизин административтиг харыысалгага онаар эргелиг.

Тываның Энергетика болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый яамызы одаар чүүлдү садып ап тура кичээнгейлиг болурун хамаатыларга сагындырган, чүге дизе шынар дээш демисел эрге-чагырга биле ниитилелдиң ниити айтырыы дээрзин сагындырган.


Репост из: Владислав Ховалыг
Сегодня по всей стране отмечается День участковых уполномоченных полиции.

Участковый - первый человек в погонах, к которому жители обращаются со своими проблемами и бедами. Ваша работа требует не только профессиональных знаний, но и огромного терпения, мудрости и умения слушать. От вашей ежедневной профилактической работы, умения вовремя прийти на помощь во многом зависит спокойствие в наших селах и городах, безопасность каждой семьи и защита прав граждан.

Благодарю вас за верность долгу, мужество и готовность в любую минуту встать на защиту земляков. Желаю вам крепкого здоровья, благополучия и поддержки близких.

Показано 20 последних публикаций.