Тыва Чазак

🔹Тываның Баштыңы албан-дужаалынче соңгуттурган соонда, республиканың Дээди Хуралының (парламентизиниң) болгаш Кызылдың Төлээлекчилер хуралының депутаттары-биле бирги ажылчын ужуражылгазын эрттирген. Ужуражылганың киржикчилери чоокта чаа эрткен соңгулда кампаниязының түңнелдерин сайгарып, республикада социал-экономиктиг хөгжүлде айтырыгларын шиитпирлээринге келир үеде кады ажылдажылга планын сайгарган.

Ужуражылгада Тыва Республиканың Дээди Хуралдың (парламент) даргазы Каң-оол Даваа база Кызыл хоорайның Баштыңы Ирина Казанцева республиканың депутаттар корпузун болгаш найысылалды төлээлээн. Ол ышкаш Кызылдың мэри Айдын Сарыглар баштаан хоорай чагыргазының удуртукчулары база келген.

Владислав Ховалыг чаңгыс партийжи депутаттарга деткип, бүзүреп турары дээш өөрүп четтиргенин илереткен. Тыва Республиканың Баштыңының албан-дужаалынче «Чаңгыс демниг Россия» партия ону идип үндүрген болгаш, соңгукчуларның эң хөй үнүн алган.

Владислав Ховалыгның бодалы-биле алырга, бо дээрге боттуг ажыл-херектер-биле быжыглаттынган бүзүрелдиг түңнел болур:
«Биске ону бадыткаары берге эвес турган: чурттакчылар «мурнунда» болгаш «соонда» кандыг турганын шыны-биле көргүзери болгаш чугаалаары чедер болган. Депутат бүрүзү бодунуң округунга ажылдаан — ужуражылгаларны эрттирип, чоннуң айтырыгларын ханы сайгарып, түңнелдерни чедип алыр дээш ажылдаан» — деп, ол демдеглээн.

Владислав Ховалыг хоорайның төлээлекчи органының депутаттарынга чаңгыс демниг, командалыг ажылы дээш өөрүп четтиргенин аңгы илереткен. Хоорай эрге-чагыргазының IV-кү делегей чергелиг буддийжи форумнуң белеткелинде үре-түңнелдиг ажылдаанын база демдеглээн.
Ужуражылганың төнчүзүнде аңгы-аңгы адырларда дүрген шиитпир негеттинер элээн каш айтырыгларны сайгарып көрген. Олар кады сырый харылзаалыг ажылдаарын дугурушканнар.

Тыва Республиканың Чазаа биле депутаттары регионнуң хөгжүлдезиниң мурнады хөгжүдер угланыышкыннарынга хамаарыштыр чаңгыс билишкинниг болганын Владислав Ховалыг бодунуң социал четкилеринде ужуражылга дугайында медээ-биле үлежип тургаш, демдеглээн.

🔹 Октябрь 3-4 хүннеринде Кызылдың «Сүбедей» спорт комплекизинге Россияның камгалал сайыдының кубогу дээш шериг албанныглар аразынга спортчу хүреш маргылдаазы болуп эртер. Россия, Белоруссия, Иордания, Ливан, Алжир, Тунис, Бразилия, Соңгу Көрея, Шри-Ланка, Армения, Сирия, Нигерияның армейжи командаларындан 100 ажыг тергиин мөгелер маргылдаага киржир.

Киржикчилер грек-рим база хостуг хүреш ийи хевирге, 57 килден 130 кил чедир деңзилиг мөгелер бөлүктеринге хууда болгаш команда аайы-биле бирги чер дээш хүрежир. Маргылдаалар хүреш делгейиниң ниити (UWW) дүрүмнерин шыңгыы сагып эртер.

Маргылдаалар үезинде ат-сураглыг олимпийжи чемпионнар тус черниң спортчуларынга мастер-класстарны база эрттирер. Октябрь 3-те «Автомобилист» спорт залынга ол болур.

Делегей чергелиг маргылдааның программазы:
Октябрь 1-де — спортчуларның келири;
Октябрь 2-де — делегацияларның удуртукчулары-биле маргылдааны эрттирериниң болгаш спортчуларның тренировкалаарының чурумунга хурал;
Октябрь 3-те — киржикчилерни деңзилээри, баш бурунгаар база 3-5-ки черлер дээш чартык финал салыглар;
Октябрь 4-те — маргылдааның байырлыг ажыдыышкыны, түңнел салыглар, шаңналдар тыпсыры;
Октябрь 5-те — маргылдаа киржикчилериниң чанары.

Кызылга делегей чергелиг маргылдаа аныяктар ортузунга спортту нептередиринче болгаш шериг албанныгларның эки овур-хевирин хевирлээринче угланган. Маргылдаа бичии спортчуларның болгаш келир үениң Ада-чурт камглакчыларның хей-адын көдүрер ужурлуг деп, организакчылар санап турар.

Эрткен чылдың маргылдаазының түңнелдери-биле Россияның Чепсектиг күштериниң чыынды командазы бирги черни, Иран Ислам Республиказының командазы ийиги черни, Беларусь Республиканың командазы үшкү черни ээлээн.

🔹 Тывада чаа чылыдылга объектизи – Шагаан-Арыг хоорайның чылыг хереглелин бүрүнү-биле хандырар шаккта 50 Гкал күчүлүг котельная туттунуп турар. Котельнаяны «Амыдыралга инфраструктура» национал төлевилелдиң «Коммунал инфраструктураның чаартылгазы» федералдыг төлевилел-биле тудуп турар. «Восток» КХН тудуг чери керээ езугаар тудугну 2028 чылда доозарын планнаан.

Республиканың Энергетика болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый яамызының дыңнатканы болза, амгы үеде тудуг шөлүнде келир үениң котельнаязының таваан салыр ажылдар кидин-түлүк. Объектиде 12 кижи ажылдап, тудуг таваан кудар кезек ажылдарны кылган. Быжыглал демирлерни шарып, бетон кударынга белеткел чоруп турар. Хөй чылдарда объектиниң үзүктел чок ажылдаарын хандырар болгаш улуг чүъктү ууп шыдаптар кылдыр идегелдиг, быжыг тудугну тудары - ажылдың шынарындан дорт хамааржыр.

Котельнаяның электри четкилеринге техниктиг кожулдазының техниктиг негелделери алдынган, түр када чырыкты киирген. Кабельдиг интернетке коштунуп, видео хайгааралды тургускан. Амгы үеде тудуг чери дериг-херекселдер садып алырының документилерин белеткеп турар, төп тудугнуң болгаш котельная девискээринге турар объектилер тудуунга херек материалдарны чагыдыпкан.

Тудуг бадылаан төлевилел болгаш график езугаар шыңгыы чоруп турар деп, яамы демдеглээн. Бо ажылды хайгаарап турар «РосСтройКонтроль» ФБА-ның дыңнатканы-биле алырга, амгы үеде объектиде ажылдар 3,5 хуу доозулган.

2024 чылдың март 6-да Шагаан-Арыгның ЧЭТ-ке хөмүр-даш доозунундан үнген частыышкын соонда, чаа котельная тудуунга хереглел дарый тургустунуп келгенин сагындыраал. Частыышкын одаар чүүл бээр черге болган, ынчан ЧЭТ-ниң ажылын түр када доктааткан, хөй квартиралыг 62 бажың база 216 хуу бажыңнар элээн каш хонук дургузунда чылыг чок арткан. Ол болуушкун соонда, чаа объектини тудуп доозарынга чедир, чылыгны хандырып турар эрги котельнаяга септелге болгаш катап тудуушкун ажылдарын чоруткан.

Шагаан-Арыг хоорайның инфраструктуразының чугула кезээ апаар чаа котельная чуртталга бажыңнарынче, социал объектилерже, бүдүрүлгелерже шынарлыг болгаш идегелдиг чылыгны бээр. Ук төлевилел хоорай хүрээлеңин хөгжүдеринге болгаш тус чер чурттакчыларының амыдырал-чуртталгазының деңнелин бедидеринге стратегтиг ужур-дузалыг.

🔹 Сентябрь 28-ке чедир чылда 2 хуу чиигелделиг өг-бүле ипотеказынга 973 чээли дугуржулгазынга аттар салдынган. Тыва Республиканың тудуг яамызы регионнуң бо чылда бадылааны 1000 керээ лимиди чедип алдынганын дыңнаткан. «Өг-бүле» национал төлевилел күүселдези-биле чурттаар оран-сава чээлизи кылдыр күрүне деткимчезин алырынче ам-даа 300 ажыг өг-бүлелер кордап турар.

Россияның Чазаа Тывада чиигелделиг ипотекаларны кады акшаландырары-биле август айда 574 млн ажыг рубльди тускайлаан. Чазак Даргазы Михаил Мишустин ол акша-хөреңги кижилерге 2 хуу ставкалыг чуртталга чээлизин алырынга дузалаар деп демдеглээн. Ынчангаш бюрократчы шаптараазыннарны шуут чок кылыр херек. «Бо шиитпир Тывага чугула херек деп санаар мен. Бистиң өг-бүлелеривис чурттаар оран-сава байдалын дүрген болгаш саадаашкын чокка экижидип алзын дээш, ону долдурары бөдүүн болгаш билдингир болур ужурлуг» - деп, Мишустин демдеглээн.

Чуртталга тудуунга чиигелделиг ипотека аргазын ажыглаары идигни берип турар. Бо хүнде Кызылда дөрт чаа микрорайон туттунуп турар. Оларның бирээзи – «Иркутский» микрорайон.

Бо хонуктарда Росреестрниң Тыва Республикада эргелели ук микрорайонда Тускай шериг операциязының маадырлары аттыг кудумчуда 140 квартиралыг, беш каът, ийи чаа чуртталга бажыңнарын күрүнениң кадастр учедунда тургускан. Кудумчунуң эгелээни баштайгы ийи бажың 2025 чылдың август айда дужааттынган.

«Өг-бүле ипотеказы» чиигелделиг чээли программазында киржип турар «Восток» тускайжыттынган тудуг» кызыгаарлаттынган харыысалгалыг ниитилел 2023 чылдан эгелеп ол чаа бажыңнарны туткан. «Восток» ТД» КХН-ниң садыглаашкын килдизиниң удуртукчузу Валерия Думанянның чугаазы-биле алырга, керээде көрдүнгенинден чартык чыл мурнай бажыңнарны дужааган2029 чылдың төнчүзүнге чедир «Иркутский» микрорайонунга 54 муң дөрбелчин метр ниити шөлдүг, хөй квартиралыг 12 бажыңнарны тудары планнаттынган.

Регионнуң чурттакчылары чиигелделиг ипотека программазының ачызында, долгандыр чаагайжыткан шөлдерлиг чаа бажыңнарда шынарлыг чурттаар оран-саваны садып алыр арганы алган.

🔹 Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг Бүгү-делегейниң улуг назылыг кижилер хүнү-биле Тываның чурттакчыларынга байырны чедирген. Бистиң чуртта бо хүннү Энерел сеткилдиң болгаш хүндүткелдиң хүнү деп адап турары чөптүг деп ол демдеглээн.

«Улуг кижилерни хүндүлээр чаңчыл дээрге тываларның амыдыралының үндезин дөстериниң бирээзи-дир. Хоочуннарның арга-дуржулгазы, оларның хөй чылдарда тургузукчу күш-ажылы болгаш өг-бүлениң үнелиг чүүлдеринге бердингени Тываның хөгжүлдезиниң чугула угланыышкыннар бооп артпышаан» - деп, Владислав Ховалыг медээлер дамчыдар Макс национал мессенджерде бижээн. Регионнуң удуртукчузу улуг назылыг чаңгыс чер чурттакчыларга быжыг кадыкшылды, күш-шыдалды, өөрүшкүнүң чылдагааннары хөй-ле болурун күзээн. «Бажыңыңар кезээде чылыг болгаш аянныг, а чоок кижилериңер кезээде силерниң чаныңарга чорзун» - деп, ол бодунуң байыр чедириишкинин дооскан.

Тывага Бүгү-делегейниң улуг назылыг кижилер хүнүнде чаңчыл езугаар концерттер, ужуражылгалар, эмчи акциялары, ачы-буян төлевилелдери кирген янзы-бүрү хемчеглер эрттирип турар. Бо чылын, байырлал бүдүүзүнде, социал хандырылганың стационарлыг организациялар чурттакчылары Даг-Алтай хоорайже аян-чорук кылып, чаа ужуражылгаларга киржир.

Бөгүн улуг назылыг хамаатылар «Мээң харым – мээң байлаам» деп байырлыг концертти көрүп, узун назылыг политик, күрүне ажылдакчызы Григорий Ширшин-биле ужуражыр. Бүдүн айның дургузунда эмчи-социал хемчеглер езугаар, тускай специалистерниң көжүп чоруур бригадалары чурттап турар черлериниң аайы-биле улуг назылыг кижилерни хүлээп, төп кожуун эмнелгелеринге болгаш республика төптеринге консультацияларны эрттирер.

«Сагыш човаашкын» база «Өгбелерге дузавысты көргүзээли» акциялар шугуму-биле чааскаан чурттап чоруур хоочуннарның чуртталга байдалын хынаар. Тимуржулар хереглелдиг кижилерге дүжүт ажаарынга болгаш кышка белеткениринге дузаны кадар. Хөй санныг спортчу болгаш дыштанылга хемчеглери база планнаттынган.
Улуг назылыг кижилер боттарын камгалалда болгаш хайгааралда дээрзин билзин дээш, регион чазаа элээн каш хемчеглерни чорудуп турар. Чижээ, «Демография» национал төлевилелдиң «Улуг салгал» регионалдыг төлевилели езугаар, Кызылда республиканың №1 эмнелгезиниң гериатрия салбырында улуг назылыг кижилерге тускай эмчи дузазын көргүзер регионалдыг гериатрия төвү ажылдап турар. Көдээ черлерде чурттап турар 65 хардан өрү назылыг кижилерге эмчи шинчилгезин болгаш социал ачы-дуза чедирилгезин доктаамал көргүзүп турар.

Социал камгалал албан черлери улуг назылыг кижилерге 80 хире аңгы хевирниң ачы-дузазын көргүзүп турар. Чижээ, «Социал такси», «Мобильдиг бригада» албаннары, ол ышкаш Чадаананың бажың-интернадында база «Деткимче» республика төвүнүң баазазында «Дузаның холу» база «Ажаалда-тежээлде школазы», хоочуннарга болгаш инвалидтерге «Сенек», «Арголик» чайгы кадыкшылга лагерьлери дээн ышкаш, стационарны солуур чаа технологиялар ажыглалда.

«Демография» национал төлевилелдиң «Улуг салгал» регионалдыг төлевилелиниң шугуму-биле үр үеде ажаалда системазын хевирлээриниң ажылдары чоруп турар. «Назылаары өөрүнчүг» ачы-буян фондузу-биле кады боттандырган «Дүрген дуза» төлевилел ам-даа уламчылаар. 2026 чылда 500 хире улуг назылыг хамаатылар аъш-чем аймаан, хөмүр-даш болгаш одаар ыяшты дузаламчыга алган.

Росстаттың дыңнатканы-биле алырга, амгы үеде Тывада 60 хардан өрү назылыг 35 муң ажыг кижи чурттап турар. Оларның аразындан 28105 кижи 74 хар четпээн, 5663 кижи 89 хар четпээн, 233 кижи 90 биле 99 хар аразында, а чүс харлаан юбилейин демдеглээн 8 кижи бар. Оларның чедизи херээжен, а бирээзи – эр кижи.

🔹 Бүгү-российжи белеткел штавы октябрь 7-ден 9-ка чедир Тыва Республикада чурттакчылыг черлерде чонга дыңнадыг системаларының беленинге хынаар. Тыва Республиканың Чазааның даргазының оралакчызы Шолбан Сендаштың удуртуп эрттирген хуралында шиитпир хүлээп алдынган.

Белеткелди эрттирип турарының сорулгазы – чонга сигналдарны дамчыдарынга дыңнадыг системазының беленин хынаары.
Чурттакчы чонга дыңнадыг системазының техниктиг хыналдазы октябрь 7-де болур. 10 шак 40 минута турда, телевидениениң шупту каналдарынга база бир минута дургузунда «Шуптуңарның кичээнгейиңерге!» деп сигналды дамчыдар. Ол сиреналар үнү хамааты камгалалдың айыыл чок чоруунуң сигналы болур болгаш, «Шуптуңарның кичээнгейиңерге!» деп кыйгырыгны илередип турар.
Республиканың шупту хоорайларында болгаш суурларында штаб белеткелин эрттирип турар хүннерде сиреналар болгаш кудумчу медээчилерин ажылдадыр.

Тываның Хамааты камгалал болгаш онза байдалдар албаны республиканың чурттакчы чонун сиреналарның үнүнден дүвүреп, кортпазын дилээн, чүге дизе теле-радиоэфирге база дамчыдар сиреналар анаа хыналда хемчеглер бооп турар.

🔹 Бөгүн Тываның Баштыңы Россия Федерациязының культуразының алдарлыг ажылдакчызы Виктор Нагорныйга «Тыва Республиканың мурнунга ачы-дузазы дээш» медальды тывыскан. А.Б. Чыргал-оол аттыг Кызылдың уран чүүл колледжизинге юбилярга тураскааткан концерт үезинде күрүне шаңналын тывыскан.

Владислав Ховалыг республикада профессионал хөгжүм өөредилгезиниң тургустунуушкунунга Виктор Нагорныйның үлүг-хуузун демдеглээн:
«Виктор Васильевичиниң бүгү чуртталгазы – Тываның уран чүүлүнге болгаш культуразынга бараан болганының көскү үлегер-чижээ. Ол хүн сцена кырынга мастерниң кол байлаа болгаш чоргааралдары - ат-сураглыг өөреникчилери бараалгаан. Бөгүн олар республиканың чогаадыкчы интеллигенциязының өзээн тургузуп, делегей деңнелинде бистиң төрээн черивисти алдаржыдып чоруурлар» - деп, Тываның Баштыңы бодунуң блогунда бижээн.

Виктор Васильевич Кызылдың уран чүүл колледжизиниң директорунга 30 чыл ажылдаан. Культура хоочунунуң коллегалары болгаш сургуулдарының демдеглеп турары-биле алырга, ол чүгле удуртукчу эвес, а мерген угаанныг дагдыныкчы болгаш сорук киирикчи кижи. Ооң директорлап турган үезинде өөредилге чери хөгжүп сайзыраан: колледж Тываның культура болгаш уран чүүлүнге кадрлар белеткээр кол чер кылдыр бодунуң туружун быжыглап, бөгүнде республикадан дашкаар алдаржаан чүс-чүс салым-чаяанныг хөгжүмчүлерни, артистерни болгаш башкыларны доостурган.

Колледжте ооң удуртулгазы-биле тыва үндезин культураны кадагалап арттырарынга чугула угланыышкыннар: тыва национал хөгжүм херекселдериниң, улустуң ырының, этно-уран-чечен чогаадылганың салбырлары ажыттынган.

Нагорный колледжте коллегаларынга, сургуулдарга болгаш доозукчуларынга мерген угаанның, интеллигент чоруктуң болгаш мергежилинге бердингениниң үлегерлиг чижээ болуп чоруур.
Владислав Ховалыг юбилярга төлептиг шаңналды тыпсып тура, хоочунга быжыг кадыкшылды, эгээртинмес күштү, сагыш-сеткилдиң чылыын база узун назынны күзээн.

Кызылдың уран чүүл колледжизинден ужуп үнген Тываның национал оркестри, ТР-ниң Чазааның үрер хөгжүм оркестри, орус улустуң хөгжүм херекселдериниң оркестри, «Тываның баянистери», «Кант» ансамбльдар, «Алаш» аас чогаал ансамбли, «Азас» хореографтыг ансамбль дээш, оон-даа өскелер мастерни алдаржыткан оюн-көргүзүүн бараалгаткан.

🔹 Бөгүн бистиң чуртувус улуг төөгүлүг хүннү – Донецк Улус Республиканың, Луганск Улус Республиканың, Запорожье биле Херсон областарның Россия Федерациязы-биле катап каттышканының дөрт чылын демдеглеп турар. Дөрт чыл бурунгаар, сентябрьның 30-де ол регионнарның чурттакчылары боттарының шилилгезин кылгаш, Россияның бүрүн эргелиг хамаатылары апарган. Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг бо онзагай хүн-биле чаңгыс чер чурттугларынга байырны чедирип тура, Россияның хамаатыларынга ол чүгле төөгүлүг хүн эвес, а чөптүг чоруктуң катап тургустунганының, салгалдар аразында үзүлбес харылзааның, чоннуң быжыг шилилгезиниң демдээниң хүнү болганын демдеглээн.

«Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылында бо хүн онза ужур-уткалыг. Тыва – хөй националдыг республика, мында аңгы-аңгы культуралыг кижилер тайбың болгаш билчилгелиг чурттап чоруур. Республика чаа девискээрлерже гуманитарлыг дузаны доктаамал чорудуп турар. Бо дуза бистиң демивисти болгаш берге үеде чанынга белен чоруувусту херечилээн.
Бистиң чаңгыс чер-чурттугларывыс чуртувустуң айыыл чок чоруун болгаш бот-догуннаашкынныг келир үезин коргуш чок камгалап турар. Оларның хүлээлгезинге бердингени база эрес-дидим чоруунга чоргаарланып чоруур бис.
Россия хөгжүп, регионнар болгаш чоннар аразында быжыг найырал чаа-чаа чедиишкиннерниң, буянныг ажыл-херектерниң, хамааты бүрүзүнүң чаагай чоруунуң бүзүрелдиг үндезини болзун!» - деп, Тываның Баштыңы бодунуң кыйгырыында чугаалаан.

Төөгүден бээр төрээн чурту Россия-биле Донецк биле Луганск Улус Республикаларның, ол ышкаш Запорожье биле Херсон областарының каттышканының дөрт чыл оюнга тураскаадып, Донбасс биле Новороссияның төөгүзүнге тураскааткан элээн каш хемчеглер республикада эртип турар.

Бөгүн Кызылдың Аныяктар сесерлиинге ниитилел-политиктиг болгаш аныяктар каттыжыышкыннарының киржилгези-биле митинг-концерт болуп эрткен. Ол хемчегге чүс-чүс хоорайжылар болгаш идепкейжилер чыглып, патриотчу ырылар болгаш байырлыг кыйгырыглар-биле Донбасс биле Новороссияның чурттакчыларын деткээн.

2023 чылдың сентябрь 28-те «Россияга дайынчы алдарның болгаш тураскаалдыг хүннерниң дугайында» федералдыг хоойлуже киирген өскертилгелер езугаар, Россияга Донецк Улус Республика, Луганск Улус Республика, Запорожье болгаш Херсон областарның каттышканының хүнүн тургускан. 2023 чылдан бээр чылдың-на ол хүннү демдеглеп эгелээн. 2022 чылдың ол хүнүнде РФ-тиң Президентизи Владимир Путин база Донецк биле Луганск Улус Республикаларның, ол ышкаш Запорожье биле Херсон областарның удуртукчулары Россияның составынче ол регионнарның киргениниң дугайында делегей чергелиг керээлерге аттарны салганнар.

🔹Октябрь 1-де Бүгү-делегейниң улуг назылыглар хүнүн демдеглеп эрттирип турар. Бо байырлал хүнүн он-он чурттарда, ооң иштинде Россияда албан езузу-биле демдеглээри чаңчыл апарган. Чаңчыл ёзугаар бо хүн улуг назылыг кижилерни хүндүлээр. Чогуур ведомстволар кирген республиканың оргкомитеди байырлалга тураскааткан хемчеглерниң улуг программазын белеткээн.

Муниципалдыг тургузуг бүрүзү улуг назылыг хамаатыларны хүндүлеп, оларга ачы-дуза чедирер бодунуң планын белеткээн.
Октябрьның баштайгы он хонуунда хоочуннарга концерттерни, солун ужуражылгаларны, спортчу маргылдааларны организастаар, ооң-биле чергелештир эмчи консультациялары болгаш волонтерларның ачы-дуза чедириишкини уламчылаар. Социал албан черлери бот чурттап турар пенсионерлерниң амыдырал байдалын шинчилеп, волонтер организацияларның, студентилерниң, школачыларның деткимчези-биле бажың ажылдарынга дузазын көргүзер.

Программа информастыг, организастыг, эмчи, социал, культурлуг болгаш спортчу кол хемчеглерден тургустунган.

Организастыг хемчеглер:
Сентябрь 23-28-те – социал туризм: Даг-Алтай хоорайже аян-чорук. Чаа солун чүүлдерни көрүп, үе чергези-биле таныжып алыр кылдыр стационарлыг социал хандырылга организацияларының чурттакчылары аян-чорукче аъттаныр.
Октябрь 1-де – аңгы-аңгы адырларның албан черлеринге, организацияларга база бүдүрүлгелерге ажылдап чораан хоочуннарга байыр чедириишкини.
Октябрь 1-де, 16.00 – аңгы-аңгы регионнарда чурттап чоруур IV делегей чергелиг буддийжи форумнуң 60+ волонтерлары-биле теле-көвүрүг. Кызылдың Аныяктар ордузу.

Культура-массалыг хемчеглер:
Сентябрь 29-та, 10:00 — Кызылдың бажың-интернадынга «Амыдыралдың күзү — алдын үе» деп литературлуг-хөгжүм гостинаязы.
Октябрь 1-де, 11.00 – Кызылдың бажың-интернадының хоочуннар болгаш инвалидтеринге аныяк талантыларның концерти.

Улаштыр бо айтыгдан номчуур: https://vk.ru/wall309581850_21165

🔹 Тыва Республиканың дириг амытаннар камгалаар күрүне комитединиң даргазы Артыш Салчак республика чазааның аппарат хуралының үезинде, чурттакчылыг черлер чоогунда адыглар көстүп келген таварылгаларга хамаарыштыр оперативтиг байдалды илеткээн. Байдал ведомствонуң хайгааралында, арга-арыг девискээрлери-биле кызыгаарлажып чыдар суурларда аңчылар хүннүң-не дежурныйлап турар. Чурттакчылар суур чоок-кавы девискээрлерде мажаалай көстүп келгенин дыңнадып болур 89235433133 дугаарлыг «изиг шугумну» комитет ажылдаткан.

2026 чылдың санаашкыны-биле алырга, Тывада 3466 баш адыг барын Артыш Салчак сагындырган. Тыва Республиканың Аңныыр хайгааралының күрүне комитеди оларның санын өйлээри-биле бо чылын 378 чөпшээрелди берген. Ындыг болзажок кижилерге айыыл тургустунуп кээр болза, ол араатан амытанны чөпшээрел чокка адып болур.

«Херек кырында айыыл тургустунуп кээр болза, малчыннар-даа, чурттакчылар-даа адыгны узуткаар апаар. Ооң соонда ол болуушкунну Аңныыр хайгааралының күрүне комитединге дыңнадыры албан, аңныыр инспекторлары аңаа четкеш, атканы барымдаалыг деп актыны тургузар» - деп, Артыш Салчак тайылбырлаан.

Чурттакчылыг черлерже чоокшулаан адыглар саны көвүдээни-биле айыыл чок чоруктуң хемчеглерин күштелдирер дугайында Тыва Республиканың Баштыңы Владислав Ховалыгның үндүрген айтыышкыны сентябрь 17-ден эгелеп ажылдап турарын комитет даргазы сагындырган. 2026 чылдың ноябрь 30-ге чедир күштүг документини хамаатыларның амы-тынынга болгаш кадыынга айыылды болдурбас дээш хүлээп алган.

Арга-арыг чоогунда девискээрлерде база адыглар бо-ла эскертинген черлерже кежээ үнмезин республиканың чурттакчыларынга сүмелээн. Ол ышкаш назы четпээн уруглар улуг улустуң хайгааралы чокка кудумчуга база өске-даа ажык шөлдерге чорууру хоруглуг.

Өөредилге, культура, спорт яамыларынга арга-арыг чоогу черлерге спортчу маргылдаалар, турисчи слеттар, кадыкшыл хүннери болгаш өске-даа массалыг хемчеглер эрттирерин хораан.

«Республиканың шупту чурттакчыларын болгаш аалчыларын арга-арыгже дыштанырындан ойталаарын кыйгырып тур бис! Ол чүгле арга-арыглыг тайга черлерге эвес, а хову девискээрлеринге база хамааржыр. Оон аңгыда мал ажыл-агыйлыг шупту кижилерни айыыл чок чоруктуң негелделерин сагыырын кыйгырдывыс.
Комитетте 8923543313 дугаарлыг изиг шугумну ажылдадып турар. Бир эвес адыг көрүп кагзыңарза, ол-ла дораан изиг шугумче долгаңар» - деп, ведомствонуң удуртукчузу сагындырган.