| ТЫВАНЫҢ ЧОГААЛЧЫЛАРЫ |
💥Биче-оол ДОЮНДУП, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү
📢Эртем-билии, ажыл-ижи чогаал-биле дорт харылзаалыг эвес-даа болза, чогаадыкчы сагыш-сеткилдиг кижилер чоргулаар. Оларның бирээзи көдээге ажылдап, чурттап чораан чогаалчы Биче-оол Доюндуп.
Тес-Хем кожууннуң О-Шынаа сумузунга 1929 чылдың октябрь айның 10-да ол төрүттүнген. Ада-иези малчыннар болгаш, бичиизинден-не мал-маган аразынга өскен, көдээ ишке дадыккан. 1945 чылда Самагалдай сес чыл школазын дооскаш, мал болгаш чер ажылы-биле амыдырал-чуртталгазын харылзаштырган. Тес-Хем районнуң Ленин аттыг колхозка, “Ү-Шынаа”, “О-Шынаа” совхозтарның мал ажыл-агыйынга бригадирлеп, салбыр эргелекчилеп ажылдап чораан. Биче-оол Сержиевич чогаадыкчы сагыш-сеткилдиг болгаш, уран чүүлге, чогаалга, уран номчулгага мергежип, концерттерге шүлүктерни көрүкчүлер дыка сонуургаар кылдыр номчуп турган. Оон чоорту культура болгаш уран чүүл ажылынче шилчээн.
Шүлүктерни школачы чылдарында бижип эгелээн. Парлалгага эң баштай “Күзел ыры” деп шүлүү чырыкче үнген. Ону 1964 чылда “Тываның аныяктары” солунга парлаан. Ооң соонда шүлүктери удаа-дараа солуннарга үнүп турар апарган. Биче-оол Доюндуптуң шүлүктериниң маадырлары колдуунда көдээниң ажыл-ишчилери. Авторнуң шүлүктериниң чамдыызының бижиттинген аяны тыва улустуң кожамыктарынга дыка чоок, тыва улустуң аас чогаалын ооң дыка ханы билириниң херечизи.
КАДАРЧЫЗЫ БОЛУКСААР МЕН
Шуурмактың чайлаглары
Чурттаксанчыг солун-на ийин.
Колхоз-совхоз өнчү-сүрүү
Кодан-кодан чараш-ла ийин.
Шыгы-көгү чындың чыдар,
Чычыы биле торгу-ла ийин.
Чыглып оъттаар өөр малы
Чылып шимчээн хевис-ле ийин.
Хүлбүстүгнүң бедик бажы
Хүннээректеп чыдар-ла ийин.
Хүлээлгезин утпас малчын
Хүлүмзүрүп орар-ла ийин.
Хову-шөлүн топтап көөрге,
Хорагайның өңү-ле ийин.
Хойжу кыстың арнын көөрге,
Ховар кызыл чечек-ле ийин.
Калбак делгем Шуурмакка
Кажан шагдан чурттаксаан мен.
Каш-ла чүзүн сүрүг малдың
Кадарчызы болуксаар мен.
1973
Биче-оол Доюндуптуң шүлүктериниң баштайгы чыындызын 1974 чылда “Даг эзири” деп ат-биле Тываның ном үндүрери чери парлап үндүрген. Совет үеде авторнуң шүлүктери аңгы ном бооп үнгени ону чогаалчылар ниитилели, литература критиказы-даа чогаалчы деп хүлээп көргениниң демдээ турган. Ооң соонда чогаалчының дөрт ному парлаттынган. “Күзел ыры” (1984), “Кызыл чечек” (1978), Салгакчылар” (1992), “Улар” (2001).
ЧОДУРАА ЧЕЧЭЭ
Часкы хүнде ак-ла чечээң
Частып үнүп четчип кээрге,
Думаалайын эштип алган
Дунда-карам сагындырар.
Салгын-сырын чиндиңнеткен
Салбактарың аразындан
Сагыжымны саймаараткан
Сарыым уруг таныпкан мен.
Хөнү сынныг, кара чаштыг,
Хөглүг-омак аажы-чаңныг,
Каттырымзаан чараш уруг
Кады чоруур чечээм болган.
Сесерликте чодураа сээң
Четчип үнген чараш чечээң
Каш-ла хонгаш, хадый бээрге,
Хараадаар мен, хомудаар мен.
1976
САРЫГ БҮРҮ
Оожум салгын хадып кээрге,
Оңган бүрү дагжай берди.
Оон улам дыңзып кээрге,
Одурулгаш, эстеп туру.
Кээргенчиг сарыг бүрү
Хензиг кыска назылыг сен.
Чаңгыс-ла чай көрүп эрткеш,
Саргартыр кадып каар сен.
Уну-биле кады чурттаар
Узун чаагай назы-харлыг.
Бүрүлери оңмас ыяштың
Бүлезинден үнериң кай.
1976
Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Биче-оол Доюндуптуң ады-биле Тес-Хем кожууннуң Берт-Даг суурда ооң хөй чылдар дургузунда ажылдап чораан көдээ Культура бажыңын адаан.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1
💥Биче-оол ДОЮНДУП, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү
📢Эртем-билии, ажыл-ижи чогаал-биле дорт харылзаалыг эвес-даа болза, чогаадыкчы сагыш-сеткилдиг кижилер чоргулаар. Оларның бирээзи көдээге ажылдап, чурттап чораан чогаалчы Биче-оол Доюндуп.
Тес-Хем кожууннуң О-Шынаа сумузунга 1929 чылдың октябрь айның 10-да ол төрүттүнген. Ада-иези малчыннар болгаш, бичиизинден-не мал-маган аразынга өскен, көдээ ишке дадыккан. 1945 чылда Самагалдай сес чыл школазын дооскаш, мал болгаш чер ажылы-биле амыдырал-чуртталгазын харылзаштырган. Тес-Хем районнуң Ленин аттыг колхозка, “Ү-Шынаа”, “О-Шынаа” совхозтарның мал ажыл-агыйынга бригадирлеп, салбыр эргелекчилеп ажылдап чораан. Биче-оол Сержиевич чогаадыкчы сагыш-сеткилдиг болгаш, уран чүүлге, чогаалга, уран номчулгага мергежип, концерттерге шүлүктерни көрүкчүлер дыка сонуургаар кылдыр номчуп турган. Оон чоорту культура болгаш уран чүүл ажылынче шилчээн.
Шүлүктерни школачы чылдарында бижип эгелээн. Парлалгага эң баштай “Күзел ыры” деп шүлүү чырыкче үнген. Ону 1964 чылда “Тываның аныяктары” солунга парлаан. Ооң соонда шүлүктери удаа-дараа солуннарга үнүп турар апарган. Биче-оол Доюндуптуң шүлүктериниң маадырлары колдуунда көдээниң ажыл-ишчилери. Авторнуң шүлүктериниң чамдыызының бижиттинген аяны тыва улустуң кожамыктарынга дыка чоок, тыва улустуң аас чогаалын ооң дыка ханы билириниң херечизи.
КАДАРЧЫЗЫ БОЛУКСААР МЕН
Шуурмактың чайлаглары
Чурттаксанчыг солун-на ийин.
Колхоз-совхоз өнчү-сүрүү
Кодан-кодан чараш-ла ийин.
Шыгы-көгү чындың чыдар,
Чычыы биле торгу-ла ийин.
Чыглып оъттаар өөр малы
Чылып шимчээн хевис-ле ийин.
Хүлбүстүгнүң бедик бажы
Хүннээректеп чыдар-ла ийин.
Хүлээлгезин утпас малчын
Хүлүмзүрүп орар-ла ийин.
Хову-шөлүн топтап көөрге,
Хорагайның өңү-ле ийин.
Хойжу кыстың арнын көөрге,
Ховар кызыл чечек-ле ийин.
Калбак делгем Шуурмакка
Кажан шагдан чурттаксаан мен.
Каш-ла чүзүн сүрүг малдың
Кадарчызы болуксаар мен.
1973
Биче-оол Доюндуптуң шүлүктериниң баштайгы чыындызын 1974 чылда “Даг эзири” деп ат-биле Тываның ном үндүрери чери парлап үндүрген. Совет үеде авторнуң шүлүктери аңгы ном бооп үнгени ону чогаалчылар ниитилели, литература критиказы-даа чогаалчы деп хүлээп көргениниң демдээ турган. Ооң соонда чогаалчының дөрт ному парлаттынган. “Күзел ыры” (1984), “Кызыл чечек” (1978), Салгакчылар” (1992), “Улар” (2001).
ЧОДУРАА ЧЕЧЭЭ
Часкы хүнде ак-ла чечээң
Частып үнүп четчип кээрге,
Думаалайын эштип алган
Дунда-карам сагындырар.
Салгын-сырын чиндиңнеткен
Салбактарың аразындан
Сагыжымны саймаараткан
Сарыым уруг таныпкан мен.
Хөнү сынныг, кара чаштыг,
Хөглүг-омак аажы-чаңныг,
Каттырымзаан чараш уруг
Кады чоруур чечээм болган.
Сесерликте чодураа сээң
Четчип үнген чараш чечээң
Каш-ла хонгаш, хадый бээрге,
Хараадаар мен, хомудаар мен.
1976
САРЫГ БҮРҮ
Оожум салгын хадып кээрге,
Оңган бүрү дагжай берди.
Оон улам дыңзып кээрге,
Одурулгаш, эстеп туру.
Кээргенчиг сарыг бүрү
Хензиг кыска назылыг сен.
Чаңгыс-ла чай көрүп эрткеш,
Саргартыр кадып каар сен.
Уну-биле кады чурттаар
Узун чаагай назы-харлыг.
Бүрүлери оңмас ыяштың
Бүлезинден үнериң кай.
1976
Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Биче-оол Доюндуптуң ады-биле Тес-Хем кожууннуң Берт-Даг суурда ооң хөй чылдар дургузунда ажылдап чораан көдээ Культура бажыңын адаан.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1