Газета Заман

«Устаз сабийге керти да уллу къыйын салады»

Бюгюн – Абаданланы халкъла аралы кюню

1 октябрьде битеу дунияда да Абаданланы халкъла аралы кюню белгиленеди. Байрамгъа октябрьни биринчи кюнюн бошдан сайламагъандыла: кюз арты жылны алтын кезиуюдю, тамата тёлю уа бизни эм багъалы байлыгъыбызды.

Бу кюн а тамата тёлюню жамауатны айнытыугъа салгъан къыйынына багъа бериледи. Материалыбызны жигити да миллетибизни кёп тёлюлерине билимни кенг  эшиклерин ачханды, аланы юйретиуге уллу къыйын салгъанды.

Юлгюсю ариуду

Аналаны Халимат, Габаланы Рахайны къызы, жашауун Хасанияны сабийлерин окъутуугъа жоралагъанды. «Бюгюн да тансыкъ болама дерслеге», - деп тюбейди ол бизге. Шёндю пенсияда эсе да, аны школгъа тюбешиулеге, тюрлю-тюрлю байрамлагъа чакъырыучудула. Окъуучулары да къонакъгъа келедиле, сюйген устазларын эслеринде тутадыла, намысын кёредиле. «Орамгъа чыгъар онгу жокъду, аны кёрюп, къаты бла ётюп кетгенле аздыла. Тохтап, къучакълап, саулугъун соруп, къубултуп»,- дейди Халиматны къызы Нажабат.

«Халимат Рахаевна мени биринчи устазымды. Андан ариу, намыслы, адетли тиширыу болмаз. Кеси жеринде адам деген сёз барды да халкъда, Халимат Рахаевна керти да усталыгъын билген, намыслы адамды. Бюгюн да байламлыгъыбызны тас этмегенбиз, къууанчлада, къайгъылада да бир бири къатыбыздабыз. Мен да устазлыкъны Халимат Рахаевнагъа къарап сайлагъанма. Биринчи дерслерими да анга ушап бардырыргъа кюрешгенме», - дейди материалны жигитини юсюнден Хасанияны 16-чы школунда кёп жылланы ишлеген Холамханланы Фатима.

Материалны саулай газетни бетлеринде окъургъа боллукъсуз.

Жангы регионланы эркин этгенледен керти хапар

Донбасс бла Новороссия Россейни къауумуна артха къайтхан кюннге аталып, Басманы юйюнде жыйылыу болгъанды. Журналистле бла тюбешиуге энчи аскер операцияны ветераны, бюгюнлюкде уа «Ата журтну къоруулаучулары» фондну республикада бёлюмюню башчысыны орунбасары Чеченланы Элдар эм «Советская молодёжь» газетни баш редактору, жангы регионлада жандауурлукъ жумушла бла болгъан Атталаны Азнор  келгендиле.

Кенгешни КъМР-ни Цифралы айнытыу министерство къурагъанды. Аны бёлюмюню таматасы Анна Романовская, ушакъны башлай, 2022 жылда 30  сентябрьде тарых тюзлюк тохташдырылгъанын, миллионла бла адамла юйлерине, Ата журтларына къайтханларын айтханды.

- Быйыл Россейде Халкъланы бирлигини жылыча белгиленеди. Бу байрам ол себепден бютюнда магъаналыды – Донбасс бла Новороссия Россейни къауумуна артха къайтхан кюн къыралыбызны кёп миллетли жамауатыны бирлигини, къыралыбызны келир кюню ючюн жууаплылыкъны белгиси болгъанды,-дегенди ол.

Биринчиден, Чеченланы Элдар сёлешгенди. Ол усталыгъына кёре аскерчиди, взводха башчылыкъ  этгенди. Ол, энчи аскер операцияны борчларын толтура, тюрлю-тюрлю жерледе болгъанын, алада жашагъанла бла тюбешгенин айтханды.

- Адамланы асламы Россей келтирген ахшылыкъланы кёредиле, ангылайдыла. Аскерчилерибиз да къолдан келгенича болушхандыла мамыр адамлагъа. Мени эки аппам да Уллу Ата журт урушха къатышхандыла. Бири Берлиннге дери жетгенди, экинчиси Курскда жаралы болгъанды. Бизни тёлюге да нацизмге къажау турургъа тюшгенди, аппаларыбызны  тёрелерине кертичи болуп, Хорламгъа жетиширигибизге ишексизме, - дегенди ол.

Атталаны Азнор а СВО баргъан жерледе жандауурлукъ жумушла бла 370 кюнню тургъанды, аны кезиуюнде адамла бла тюбешгенди, ушакъла бардыргъанды, ангылатыу иш толтургъанды. «Бир-бир эллери асыры къарыусуздан, 21 ёмюр бу жерлеге жетмегеннге ушай эди»,-дегенди ол.

Тюбешиу  ачыкъ  халда бардырылгъанын айтырчады. Журналистлени къонакълагъа соруула берирге, кеслерини оюмларын айтыргъа онглары болгъанды.

Ызы бла уа асламлы информация органланы келечилери энчи аскер операцияда журналистле къалай ишлегенлерини юсюнден «Военкоры-2. «Птичник» и «Оля-Молодец» документли фильмге къарагъандыла. Аны Клим Поплавский хазырлагъанды.

Жетишимни ёзеги – бир бирни ангылау эмда иш кёллюлюк

Бюгюннгю жашауда жетишимли болур ючюн, заманны сурамына келиширге эмда  бола тургъан тюрлениулеге терк эс бура, бир жолгъа бир ненча ишни тамамлай билирге да керекди. Огъары Малкъарда жашагъан Хасауланы Аллахбердини жашы Малик бла аны юй бийчеси Зухура аллайладандыла деп, таукел айтыргъа боллукъду. Ала талай жыл мындан алгъа айранны жарашдырып, шешалада сатып башлагъандыла. Бюгюнлюкде аны кёпле сюйюп аладыла. Нек дегенде аны татыуу башхаланыкъыча тюйюлдю. Ол бийик таулада, жайлыкълада кютген, тынгылы мал ашла бла багъылгъан ийнекледен алыннган сютден жарашдырылады. Малик эмда Зухура бюгюн газетни корреспондентини ушакъ нёгерлеридиле. Аны газетни бетлеринде окъургъа боллукъсуз.

Жаш тёлюню ахшылыкъ этерге кёллендире

Тырныауузну Отарланы Саид атлы ара китапханасында Россейни аскер къол тутушдан чемпиону, «АСА лигада бек иги тутушуучу» деген атха тийишли, тутушну къатыш тюрлюлеринде хорламла бла къууандыргъан, белгили спортчубуз Тюменланы Хусейни жашы Альберт бла тюбешиу болгъанды. Аллай сейир адамла бла тюбешиулени «Сагъышланы бетлерин ача» деген ат бла баргъан проектни чеклеринде тырныауузчула терк-терк ётдюредиле. Алай а бу жол аты таурухха кирген къонакъ бла тюбеширге, анга тынгыларгъа, соруула берирге келгенлени саны къайда кёп эди – школчула, студентле, спортчула, жамауатдан да Альбертге хурмет этгенлени къаууму. Тюбешиуню юсюнден отчёт газетде басмаланады.

«Сабийни сюйсенг, аны башын да ол заманда сылайса»

27 сентябрь – Юйретиучюню кюню

Россейде 27 сентябрь Юйретиучюню кюнюне бошдан сайламагъандыла. Санкт-Петербургда Васильев айрыкамда 1863 жылда сентябрьни бу кюнюнде къыралда эм биринчи сабий сад ачылгъан эди. Энди байрам къырал даражада 2016 жылдан бери РФ-ни Жарыкъландырыу эмда илму министерствосуну, РФ-ни Правительствосуну буйругъун толтура, этген оноууна тийишлиликде белгиленеди.

Биз а усталыкъ байрамыны аллында Огъары Басханны сабий садыны бир ненча жылдан бери уруна, ишинде бет жарыкълы бола, элни жамауатындан, бютюнда ата-аналадан, ыспасха, хурметге да тийишли болгъан юйретиучюсю Ахматланы Айсурат бла ишини, башха затланы юслеринден да корреспондентибиз ушакъ этгенди. Аны газетде басмалайбыз.

Уста къоллула

Кёп болмай Нальчикде Правительствону юйюню аллында майданда «Россейни татыулары» деген фестиваль башланнган эди. Анда къыралыбызны кёп жерлеринден келечилери миллет ашарыкъларын кёргюзтгенди.

Ашарыкъладан сора да, ары устала къол ишлерин да келтиргендиле. Агъач къашыкъладан башлап, жаухар минчакълагъа дери кёп зат бар эди.

Алагъа къарай тургъанымлай кёрдюм таулу кишини, тиширыуну алгъын жюрютген кийимлерин. Сол жанында макет юсюнде кёксюлдюм тюрсюнлю чепкен, къаптал, жумушакъ къайиш бел бау, къара къама, онг жанында уа жап-жашил таулу жыйрыкъ, ариу нюр тёгюлгенча.

Ол тийреге келген адамла алагъа къарап, сейир этедиле. Кёп къыйын салынып этилген кийимлени иеси уа Хасауланы Светланады. Анга Къараланы Люба болушады.

Кийимлени Светлана кеси тикгенди. Ол иш бла эрттеден бери кюрешеди. Юйде тигиу этген цехи барды, адамла келип, заказ этедиле. Кийимлени алгъандан сора, ишин жаратып, кёп алгъыш да айтып кетедиле.

Светлана бизни миллет кийимлени Россей тийресинде бардырылгъан кёп тюрлю кёрмючледе кёргюзте турады. Алгъаракълада Дубайдан, ары дери уа Америкадан келген къонакъла да заказ этген эдиле анга. Таулу тиширыуну къол ызы къыралыбыздан тышында да белгили бола тебирегени да игиди. Алай айныйды адам эм аны иши.

«Туугъан шахарымда солууум да эркин чыгъады»

Шабат кюн Тырныауузда Къулийланы Къайсын атлы маданият юйде КъМР-ни халкъ артисти Мухтар Хордаевни концерти ётгенди. Ол музыканы сюйгенлени жылы ингири эди.

Артист кесини туугъан жерине, сабийлиги ётген шахаргъа хар жолдан къууанып къайтады.

- Мында солууум эркин чыгъады! Ингиригиз ахшы болсун, багъалы жерлешлерим, шуёхларым эм барыгъыз да мени къаршы жууукъларым! - деп саламлашханды концертге келгенле бла артист.

Мухтар кеси туугъан шахарында къонакъ болмаса да, анга бек жылы тюбегенди Элбрус районну жамауаты. Биринчи сахнагъа Элбрус районну администрациясыны башчысыны биринчи орунбасары Толгъурланы Расул чыгъып, къонакъбайлыкъ сёзюнде Мухтарны ол кёп болмай тийишли болгъан «Къабарты-Малкъарны халкъ артисти» деген даражасы бла саулай районну жамауатыны атындан алгъышлагъанды.

Андан ары Мухтар окъугъан Тырныауузну 5-чи номерли школуну таматасы Моллаланы Фатима уллу гюл къысым алып чыкъгъанды сахнагъа. Фатима Чабиловна артистни сабийлигин эсгере, аны замансыз ауушхан анасын бла атасын эсгергенди.

Чирик кёлде таш музей

Бабугентден Башийланы Абдул-Муталифни жашы Арсен къауум жылдан бери ташланы бир  тюрлюсюн жыяды. Аланы юйюне келтирип, эки жарады. Ичлеринде бири бирине ушамагъан суратла чыгъадыла. Сора сюрмелейди, напчалайды. Бир-бирлерине уа тюрсюнсюз бояу сюртеди.

Ол суратлагъа къарай кетсенг, аланы бир башха дунияладан келгенле сунаса. Бирлери сейирлик губулагъа ушайдыла, башхаларына къарасанг, ала уа – къамажакъла неда жана тургъан жулдузла.

Бир-бир ташланы ичлеринде уа уллу  чокъуракъла чыгъадыла. Сейир этесе, Арсен аланы къалай келтиралгъан болур деп. Ол а аланы, уллу жолдан кенгде, терен чатлада, къоллада, суу боюнларында табады. Кеси кётюрюп келеди.

Арсен нёгер бла жюрюмейди ташла мажарыргъа, кеси барады. Шёндю уа агъачда жангыз айланнганнга къоркъууду, агъач жаныуар кёп болгъанды. Анга да къарамай, кезиуден-кезиуге ол жолгъа чыгъады. Хар баргъанындан а бир сейирлик таш келтиреди. 

Юйюнде таш кесген быхчы салып, аны бла жарады, жонады. Алай эте,  кёп сейирлик таш жыйгъанды. Аланы хапарларын эшитип, кёпле, Арсенни юйюне келип, къарап да  тургъандыла.

Былтырдан бери уа Чирик кёл тийресинде кеси къыйыны бла музей ишлеп тебиреген эди. Бу кюнлеге аны битдиргенди. Кёп ишленнген таш да келтиргенди ары. «Алтын къол» фестиваль болгъан кюн а музейни эшиклерин ачханды. Ол кюн окъуна ары сабийден уллугъа дери кёп адам келген эди.

Музейни бир жанында уа уллу  чокъуракъланы кёребиз. Айтханыбызча, Арсен аланы ташланы ичлеринден  чыгъаргъанды. Аны къатында уа, бир ташны юсюнде тогъуз-он гитче чокъуракъ барды.

Бу чокъуракъла тенгиз жаныуарладыла, – дейди уста. Жер кётюрюлюп, суу кетгенден сора, ала бир чунгурчукъгъа жыйылып,  къатып къалгъандыла. Бираздан а таш болгъандыла, бюгюнлюкге дери алай сакъланнгандыла. Мен а, излеп, ол ташланы табып, ичлерин ачып, чокъуракъларын чыгъарама, суратларын жарашдырып, адамлагъа кёргюзтеме.

Огъарыда сагъыннганымча, Арсен бу ташланы къоллада, терен  чатлада, суу боюнларында излеп табады. Ол тийреледе ташла  кёпдюле, ол а аланы къайсыны ичинде абери болгъанын бир кёргенлей ангылайды. Алыкъа юйюне бош ташны келтирмегенди. Биринден чокъуракъ чыгъар, биринден а – сейирлик сурат. Ала алгъын арбазда тургъан эселе, бюгюнлюкде уа музейде жерлерин  тапхандыла.

Таш музейле бизни къыралда, дунияда да кёп жерледе бардыла. Бизде да тау эллерибизден биринде  аллайланы ачылгъаны да иги иш болгъанды. Таулу ташдан юй-журт ишлегенди, къалалары да аны ташдан болгъандыла. Назмучулары ташха назмула жазгъандыла. Бизде ташны сыйы алай уллуду. Ташха музей ачханы ючюн а Арсеннге да  уллу ыспас этерчады.

Ол кюн музейге къарап келгенли,  анга бюсюреп, музейге мен да бир  къошумчулукъ этейим деп, бюгюн суу боюнуна барып, юсюнде чокъуракълары бла юч таш тапханма. Аллах айтса, жууукъ заманда аланы музейге элтирикме.

Чакъгъан терекге булбул къонар

Агъач мюлкде уруннганланы кюнюне

Жыл  сайын сентябрьни хар ючюнчю ыйых кюнюнде агъач мюлкде уруннганла профессионал байрамларын белгилейдиле. Быйыл ол 20 сентябрьге тюшеди. Ол 1977 жылда 18 сентябрьде «Агъач законодательство» къабыл этилгенине жораланнганды. Россейни бирси регионларындача, Къабарты-Малкъарда да ол кюн айырмалы ишчилени белгилеу къууанч халда ётеди. Аны аллында биз бу жол «Чегем лесничествону» Тёбен Чегемде участогуну агъачына башчылыкъ этген Сарбашланы Мустафаны жашы Тахир бла  корреспондентибиз тюбешип, ишини юсюнден соргъанды. Аны газетде окъургъа боллукъсуз.

Суратда: Сарбашланы Тахир бла баш агъашчы Наршауланы Муслим.

Таулу къыз

Мамашланы Джамиля

Мамашланы Казбекни къыза Джамиля Нальчикде ёсгенди. Москвада Россейни экономика университетинде айырмалы окъуп, ол «Плехановская гордость» атлы саугъагъа тийишли болгъанды. Швецияны Лунд шахарында магистратураны тауусханды. Бюгюнлюкде къыралыбызны ара шахарында «Марс» халкъла аралы компанияда къауумну башчысы болуп ишлейди.

«Таулу къыз» эришиуде хорлагъанны аты 2026 жылда декабрьде белгили боллукъду.

Бу https://vk.ru/wall824786239_2337 ссылка бла кирип ❤️къол кётюрюрсюз деп ышанабыз.

Ахшыланы сыфатларын ташда ёмюрлюк этгенди

20 сентябрь –  Адыгланы (черкеслилени) кюню

Адыгланы (черкеслилени) кюню 20 сентябрьде белгиленеди. Бу байрам 2014 жылда 12 августда КъМР-ни Башчысыны Указы бла къабыл кёрюлгенди. Ол жаны бла башламчылыкъны жамауат биригиуле этгендиле.

Бу кюн адыг халкъланы бирликлерини, миллетни тилин, тарыхын, тёрелерин сакълауну белгиси болгъанды. Анга аталып, республиканы битеу районларында концертле, кёрмючле, халкъны тарыхыны юсюнден дерсле, эришиуле къураладыла.

Гитче элден – уллу дуниягъа

«Заман» газетде уа байрамны чеклеринде адыг халкъны белгили адамлары бла шагъырей этиу тёре болгъанды. Бюгюн сизни белгили скульптор Михаил Тхакумашев эм аны чыгъармалары бла шагъырей этерге сюебиз.

Михаил Тхакумашев – КъМР-ни искусствосуну сыйлы къуллукъчусуду, РФ-ни сыйлы художнигиди. Аны фахмусу кёп тюрлю саугъала бла белгиленнгенди. Аланы араларында «Знак почёта» эм «Къабарты-Малкъарны аллында къыйыны ючюн» орденле энчи жерни аладыла.

Ол тыш къыраллы, битеусоюз,  битеуроссей кёрмючлеге къатышханды, аны чыгъармалары республиканы шахарларыны бла эллерини орамларын жасагъан бла бирге, Москва, Ростов областьлада, Краснодар эм Ставрополь крайлада,  Курскда, Къарачай-Черкесде, Адыгеяда, Ингушетияда сакъланадыла. Аны чыгъармачылыкъны дуниясына жолу уа Терк районда гитче къабарты эл Арикден башланнганды.

Статьяны саулай газетде окъургъа боллукъсуз.